– Τα αετώματα των πρώτων Παρθενώνων

22 04 2019

Μετά το κείμενο για τις Κόρες της Ακποπόλεως που ξαναδιαβάσαμε τις προάλλες, σκέφτηκα ότι είναι σκόπιμο να ξαναδημοσιεύσω και το δεύτερο κείμενο που συμπλήρωνε το θέμα (πριν από εννέα χρόνια). Σε εκείνο το κείμενο είχαμε μιλήσει για “Ένα Mεγάλο Bήμα στην Aνθρώπινη Aυτοσυνειδησία” παρακολουθώντας την εξέλιξη μέσα από τις διαδοχικές μορφές του Παρθενώνα.

Με οδηγό τα αετώματα των πρώτων Παρθενώνων

Σε κάθε επίσκεψή μου στο νέο Μουσείο της Ακρόπολης, βλέπω ότι οι ακροατές μου, πέρα από τον θαυμασμό τους για την αναμφισβήτητη καλλιτεχνική και ιστορική αξία των εκθεμάτων, πάντοτε ενδιαφέρονται να κατανοήσουν πως μεταφράζονται όλα αυτά σε όρους ανθρώπινης σκέψης και αυτοσυνειδησίας.

Ας κάνουμε λοιπόν μαζί μια απόπειρα να παρακολουθήσουμε την αγωνιώδη προσπάθεια των αρχαίων Ελλήνων να κατανοήσουν την φύση τους και να ερμηνεύσουν και διαχειριστούν το σύμπαν μέσα στο οποίο ζούσαν. Η περίοδος στην οποία θα αναφερθούμε δεν ήταν παραπάνω από ογδόντα χρόνια, αλλά στην διάρκειά της οι αλλαγές που έγιναν στην ανθρώπινη σκέψη ήταν κοσμογονικές. Δεν είναι τυχαίο ότι αμέσως μετά ακολουθεί ο χρυσός αιώνας. Οδηγοί μας σε αυτή την πορεία θα είναι τα γλυπτά της Ακρόπολης και ειδικότερα τα αετώματα των δύο παλαιότερων ναών, του Εκατόμπεδου και του Προπαρθενώνα, που έχουμε πια την ευτυχία να τα βλέπουμε εκτεθειμένα στο νέο Μουσείο της Ακροπόλεως.

Στέκομαι μπροστά στο αέτωμα του Εκατόμπεδου. Στο κεντρικό του σημείο παρουσιάζει δύο λιοντάρια που έχουν καταβάλει ένα ταύρο και ετοιμάζονται να τον κατασπαράξουν. Σκηνή βιαιότητας. Πως εξηγείται αυτό; Εμείς πάντα πιστεύαμε ότι ο αρχαίος Έλληνας ανέβαινε στον Βράχο για να διαχειριστεί το κτήνος που έχει μέσα του και να ανακαλύψει τον θεό. Εδώ αντιθέτως βλέπουμε να θριαμβεύει ο νόμος της ζούγκλας. Γιατί συμβαίνει αυτό;

Συμβαίνει διότι βρισκόμαστε σε μια αρκετά πρώιμη εποχή, όπου οι άνθρωποι ήταν ακόμα επιρρεπείς στο ένστικτο. Κάποιος που θέλει να μιλήσει στους ανθρώπους και να τους πει ότι αν πορεύονται με μόνο οδηγό το ένστικτό τους, μπορεί μεν πρόσκαιρα να νοιώσουν έντονες απολαύσεις, αλλά μακροπρόθεσμα αυτό μπορεί να αποβεί επικίνδυνο, πρέπει να βρει τον κατάλληλο τρόπο να το κάνει. Πώς θα δείξει αυτόν τον κίνδυνο; Πώς θα δείξει απεικονιστικά τις προτροπές “μην κάνεις αυτό διότι θα είναι πολύ οδυνηρή η εμπειρία σου, μη δοκιμάσεις εκείνο διότι δεν μπορέσεις ποτέ να ξαναβρείς τον εαυτό σου, μην πάρεις αυτόν τον δρόμο διότι είναι πολύ επικίνδυνο το ταξίδι”; Ο τρόπος θα πρέπει να είναι τόσο γλαφυρός και τόσο ξεκάθαρος ώστε να περνάει εύκολα το μήνυμα: “αν υποκύψεις στον νόμο της ζούγκλας και στο κτήνος που έχεις μέσα σου, οι συνέπειες θα είναι ανεξέλεγκτες και βίαιες”. Με άλλα λόγια, δείχνω την κτηνώδη πλευρά της φύσης και της ζούγκλας, αλλά με διάθεση αποτρεπτική, δηλαδή το κάνω για να δώσω στον άλλο να καταλάβει πόσο επικίνδυνο είναι αυτό και πόσο δύσκολα θα μπορέσει να το διαχειριστεί.

Αφού συνέλθω κάπως από το σοκ που μου προκάλεσε το κεντρικό και έντονο στοιχείο του αετώματος, η ματιά μου αρχίζει να διακρίνει ότι στα αριστερά εμφανίζεται ο Ηρακλής να παλεύει με τον θαλάσσιο Τρίτωνα, και στα δεξιά ένας τρισώματος δαίμονας. Αρχίζω σιγά-σιγά να βλέπω ότι μέσα στην επικράτεια του νόμου της ζούγκλας, όπου τα λιοντάρια κατασπαράζουν τον ταύρο, όπου δηλαδή ο πιο δυνατός κατασπαράζει τον πιο αδύνατο, αρχίζει δειλά-δειλά από τις άκρες να διακρίνεται η προσπάθεια του ανθρώπου να τιθασεύσει αυτές τις κτηνώδεις ανεξέλεγκτες δυνάμεις. Και να! Ο Ηρακλής τελικά καταφέρνει να βάλει κάτω τον Τρίτωνα (ο Τρίτων συμβολίζει το τέρας, άρα την Γη). Από την άλλη πλευρά έχω ένα τρισώματο δαίμονα που στο ένα χέρι κρατά ένα λουλούδι, στο άλλο ένα κανάτι και στο τρίτο ένα κεραυνό – τις φυσικές δυνάμεις δηλαδή. Καταλαβαίνω ότι εδώ απεικονίζεται η προσπάθεια του ανθρώπου να μπορέσει να κατανοήσει την ίδια του την φύση. Έτσι φτάνω ένα σκαλί πιο πάνω από αυτό που ήμουν πριν.

Πού, λοιπόν, στρέφεται ο άνθρωπος για να καταλάβει τον εαυτό του και τον κόσμο; Βλέπει και παρατηρεί τι γίνεται γύρω του. Αυτή είναι η ειδοποιός διαφορά από τις άλλες θρησκείες. Και είναι μία πολύ σημαντική διαφορά. Σε όλες τις άλλες θρησκείες του κόσμου η αντίληψη και η συνείδηση που έχει ο άνθρωπος για τον κόσμο προέρχεται εξ αποκαλύψεως, δηλαδή από ένα θρησκειολογικό πλαίσιο που του αποκαλύφθηκε. Π.χ. ένας προφήτης είδε κάποιο όραμα κλπ. Και αυτό το παραλαμβάνουν οι κοινωνίες και το κωδικοποιούν σε θρησκεία. Η Ελληνική θρησκεία δεν προέκυψε έτσι. Γι’ αυτό έχουμε και την εμφάνιση της φιλοσοφίας. Αυτό δηλαδή που έκαναν οι Έλληνες είναι το εξής απλό πράγμα: Στράφηκαν προς την φύση τους και προσπάθησαν να δώσουν απαντήσεις μη λαμβάνοντας υπ’ όψη μία προϋπάρχουσα αποκαλυπτική αλήθεια, αλλά προσπαθώντας να την συγκροτήσουν.

Κι έτσι άρχισαν να παρατηρούν. Ένας έλεγε: γενεσιουργός δύναμη του σύμπαντος και του ανθρώπου είναι το νερό. Άλλος απαντούσε: όχι το νερό, αλλά ο αέρας. Όχι ο αέρας, αλλά η φωτιά ισχυριζόταν ένας τρίτος. Όχι, είναι και τα τέσσερα μαζί, λέει άλλος, και υπάρχουν στιγμές που τα τέσσερα ενώνονται ή που τα τέσσερα χωρίζονται. Πριν φθάσουμε στους κλασικούς φιλοσόφους, Πλάτωνα, Αριστοτέλη κλπ, οι οποίοι στράφηκαν στον άνθρωπο και στα παιχνίδια του μυαλού, είχαμε τους φυσικούς φιλοσόφους, τον Θαλή τον Μιλήσιο, τον Αναξίμανδρο, τον Αναξιμένη και άλλους, που πίστευαν ότι οι απαντήσεις βρίσκονται στην φύση. Και φθάνουμε στον Ηράκλειτο που μας λέει ότι όλα εναλλάσσονται, και στον Εμπεδοκλή που μας λέει ότι τελικά ότι ο κόσμος, δηλαδή οι άνθρωποι και η φύση είναι όλοι φτιαγμένοι από τέσσερα στοιχεία: τον αέρα, την γη, το νερό και την φωτιά, και αυτά τα στοιχεία δεν χάνονται ποτέ. Ό,τι δηλαδή μας λέει η σημερινή Χημεία. Διότι όλο το σύμπαν αποτελείται από στοιχεία που έλκονται και απωθούνται ταυτόχρονα. Έλκονται ψάχνοντας να βρουν το ταίρι τους (“φιλότητα” το λέει αυτό ο Εμπεδοκλής) και απωθούνται προσπαθώντας να αποκολληθούν (“νείκος“). Αυτές είναι οι δυνάμεις που καθορίζουν το σύμπαν.

Αυτό που πρέπει να κρατήσουμε από όλα αυτά είναι ότι οι άνθρωποι τον ΣΤ’ αιώνα, προσπαθούν να δώσουν απαντήσεις. Σε ένα Χριστιανικό ναό τα θεία πρόσωπα σου επιβάλλουν ή υποβάλλουν ένα τρόπο συμπεριφοράς. Αντιθέτως, εδώ βλέπουμε την προσπάθεια του ανθρώπου να μπορέσει να αποκωδικοποιήσει μόνος του τα μυστικά που τον περιβάλλουν. Τι θέλει άραγε να μας πει αυτός ο τρισώματος δαίμονας που βλέπουμε στο αέτωμα του Εκατόμπεδου και που κρατάει τον κεραυνό που είναι η φωτιά, ένα αγγείο που είναι το νερό, και ένα λουλούδι που είναι το χώμα; Θέλει να μας πει ότι όντως ζούμε μέσα σε ένα ανεξέλεγκτο κόσμο ζούγκλας, όπου γίνονται κάθε είδους βιαιότητες, αλλά ο άνθρωπος, σαν τον Ηρακλή και τον τρισώματο δαίμονα, προσπαθεί αυτόν τον ανεξέλεγκτο κόσμο να τον τιθασεύσει. Και τα καταφέρνει. Και αυτός ο κόσμος τελικά, αν τον μελετήσω και τον κατανοήσω, έχει μέσα του και ανθρώπινα στοιχεία. Είναι περίπλοκος, αλλά εγώ, μελετώντας τον, μπορώ να τον κατανοήσω και να τον δομήσω.

Σε όλα τα έργα της εποχής εκείνης βλέπουμε λιοντάρια, βλέπουμε τέρατα. Το τέρας συμβολίζει το ένστικτο του ανθρώπου, το οποίο απεικονίζεται ως κακό, απλώς και μόνον διότι δεν το ελέγχουμε. Και δεν το ελέγχουμε διότι δεν είναι ορατό. Γι’ αυτό τα τέρατα απεικονίζονται ως πλάσματα που δεν υπάρχουν στην φύση. Άρα όπου βλέπουμε όλους αυτούς τους δαίμονες, είτε τους ζωγραφίζει ο Ιερώνυμος Μπος στα νεότερα χρόνια, ή τους κατασκευάζει ο αρχαίος γλύπτης του Εκατόμπεδου, η σημασία είναι πάντα η ίδια: Ότι υπάρχουν πράγματα που είναι αόρατα, αλλά δυνατά, έντονα κι επικίνδυνα, που μπορεί να με παρασύρουν επειδή δεν τα βλέπω για να τα ελέγξω, και όλα αυτά θα πρέπει με κάποιο τρόπο να τα διαχειριστώ. Ο βασικότερος στόχος της ζωής του ανθρώπου είναι κυρίως αυτός: Να μπορέσει να διαχειριστεί αυτόν τον σκοτεινό κόσμο. Και σιγά-σιγά, όσο περνάει ο χρόνος, η αίσθηση που έχουμε βλέποντας τα έργα της αρχαϊκής περιόδου, είναι ότι βαθμιαία υποχωρούν τα ζώα, τα κτήνη και τα ανεξέλεγκτα στοιχεία, και φθάνουμε στην λατρεία του Ανθρώπου.

Ο Εκατόμπεδος καταστράφηκε κάποια στιγμή και οι επόμενοι τύραννοι αποφάσισαν να χτίσουν ένα νέο ναό. Ο πρώτος ναός ήταν Πεισιστράτειος, ο δεύτερος προ-Κλεισθένειος και ο τρίτος Περίκλειος. Δεν σημαίνουν τίποτε αυτά, αλλά μας βοηθούν λίγο να τοποθετήσουμε χρονικά τα γεγονότα.

Προχωρώ, και στέκομαι μπροστά στο αέτωμα του δεύτερου ναού (όσο έχει σωθεί). Συνειδητοποιώ αμέσως ότι ανάμεσα στον πρώτο ναό (τον Εκατόμπεδο, του 570) και στον δεύτερο ναό (τον Προπαρθενώνα, του 490) υπάρχει μεγάλη διαφορά. Η διαφορά έγκειται στο ότι τα τέρατα έχουν πια χαθεί. Τι συνέβη;

Συνέβη ότι οι άνθρωποι άρχισαν να ελέγχουν την κατάσταση σε κάποιο βαθμό. Κι εδώ έχουμε πάλη, πόλεμο και βία. Αλλά δεν έχουμε ζωικά στοιχεία, δεν έχουμε κτηνώδη στοιχεία. Εδώ παλεύουν οι θεοί με τους τιτάνες και τους γίγαντες. Δηλαδή, κάποιες θεότητες που στόχευαν στο χάος ήρθαν σε σύγκρουση με τους ολύμπιους θεούς που επιδίωκαν να οργανώσουν με τάξη το σύμπαν. Το σύμπαν ήταν χαώδες και ανεξέλεγκτο, γεμάτο φόβους. Αυτούς τους φόβους η νηφαλιότητα των ολυμπίων θεών προσπάθησε να τους βάλει σε μια τάξη. Και γι’ αυτό οι ολύμπιοι θεοί (εν προκειμένω η Αθηνά) έρχονται να πολεμήσουν τους τιτάνες και τους γίγαντες. Η Αθηνά φέρει ένα πλεκτό με φίδια και έχει κρεμασμένο στο στήθος της το γοργόνειο.

Για να καταλάβουμε την απεικόνιση, ας δούμε στα γρήγορα τον σχετικό μύθο, ο οποίος έχει τεράστια σημασία για την κατανόηση της ανθρώπινης αυτοσυνειδησίας. Λέει λοιπόν ο μύθος ότι η θεά Αθηνά μαζί με τον Περσέα σκότωσαν την Μέδουσα. Τι έγινε όμως η Μέδουσα; Εξαφανίστηκε; Όχι, η Αθηνά την εγκολπώθηκε. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι όταν σκοτώσεις κάτι που ούτως ή άλλως υπάρχει μέσα σου, δεν μπορείς να το εξαφανίσεις, μπορείς απλά να το εγκολπωθείς και να βρίσκεσαι σε μία διαρκή εγρήγορση για την διαχείρισή του. Τον φόβο μου δεν τον εξαφανίζω. Τον διαχειρίζομαι. Βρίσκω μηχανισμούς και τρόπους να τον διαχειρίζομαι. Η απεικόνιση της Αθηνάς μας λέει ότι σκοτώνοντας την Μέδουσα δεν σκότωσε και το ένστικτο, αλλά το κουβαλάει μέσα της. Και επειδή το κουβαλάει μέσα της, μπορεί και το διαχειρίζεται. Γι’ αυτό στο αέτωμα η Αθηνά φοράει ένα πλεκτό φτιαγμένο με φίδια, τα οποία αντιπροσωπεύουν τις δυνάμεις του ενστίκτου, της φύσης και της γης. Για τον ίδιο λόγο φοράει το γοργόνειο, για να μας πει ότι το εγκολπώθηκε. Αυτό, στην δική μας Χριστιανική κουλτούρα είναι εντελώς διαφορετικό. Ο δικός μας Θεός αντιπαρατίθεται στο κακό και το ακυρώνει. Οι αρχαίοι δεν πίστευαν ότι μπορούν να ακυρώσουν το κακό, αλλά να το τιθασεύσουν, να το εγκολπωθούν και να το διαχειριστούν. Σαν να ήξεραν πολύ βαθειά μέσα τους ότι οι ανεξέλεγκτες δυνάμεις, τα ένστικτα και οι φόβοι δεν μπορούν ποτέ να εξαφανιστούν εντελώς. Για παράδειγμα, ο Απόλλων πήγε στους Δελφούς να σκοτώσει τον Πύθωνα. Αυτό απεικονίζεται στο αέτωμα του ναού των Δελφών. Τι συμβολίζει αυτό; Συμβολίζει την επικράτηση του ανθρώπου πάνω στο κτήνος, την επικράτηση του πνεύματος πάνω στην ύλη. Αλλά από τότε που τον σκότωσε, ονομάσθηκε Πύθιος Απόλλων. Τον φόνο που έκανε τον φέρει στο όνομά του.

Έτσι λοιπόν, στο αέτωμα του δεύτερου ναού έχουμε την μάχη ανάμεσα στου Θεούς και τους Γίγαντες. Δηλαδή, άλλη μια μάχη ανάμεσα στο καλό και στο κακό. Μόνο που εδώ, το καλό και το κακό έχουν την ίδια όψη. Ανθρώπινη. Τι σημαίνει αυτό; Αυτό σημαίνει ότι πίσω στο 570 π.Χ. οι άνθρωποι είχαν κατορθώσει να διαχειριστούν ένα θέμα, λέγοντας: Εδώ ο άνθρωπος, εκεί το κτήνος. Και περνούν τα χρόνια και διαπιστώνουν ότι αυτός ο διαχωρισμός δεν ήταν και τόσο ασφαλής, διότι είδαν ότι και μέσα στον άνθρωπο υπάρχει το κτήνος, και ότι ανάμεσα στους ανθρώπους υπάρχουν πολλά κτήνη. Και ότι το κτήνος δεν είναι κάτι που φαίνεται πάντοτε εξωτερικά, αλλά μπορεί να βρίσκεται πίσω από την πολύ όμορφη όψη ενός ανθρώπου. Άρα περνάμε από ένα επίπεδο ορατής διαφοροποίησης μεταξύ ανθρώπου και κτήνους, σε ένα επίπεδο μη ορατής διαφοροποίησης, που έχει και αυτό την ανάγκη της διαχείρισής του.

Φαίνεται λοιπόν πια καθαρά η πορεία: Το 570 π.Χ. ο άνθρωπος θεωρεί ότι κατέκτησε το νόημα. Πιστεύει ότι ξέρει πλέον ποιοι είναι οι άνθρωποι και ποια τα ζώα, και όταν φτιάχνει το αέτωμα του Εκατόμπεδου, χρησιμοποιεί αυτές τις απεικονίσεις. Με την πάροδο των ετών όμως διαπιστώνει ότι το ζώο τελικά υπάρχει μέσα του και πρέπει να βρει τρόπο να το τιθασεύσει και να το διαχειριστεί, και το αέτωμα του Προπαρθενώνα το 490 π.Χ. αντανακλά αυτήν του την νέα ανησυχία.





– Οι Κόρες της Ακροπόλεως

16 04 2019

Μία καλή αναγνώστρια του μπλογκ είχε την καλοσύνη να γράψει ένα επαινετικό σχόλιο για ένα κείμενο που είχα αναρτήσει πριν εννέα ολόκληρα χρόνια (στις 27 Απριλίου 2010) με την ευκαιρία των επισκέψεων στο νέο Μουσείο της Ακροπόλεως που λίγους μήνες πριν είχε ανοίξει τις πύλες του στο κοινό. Το σχόλιο της αναγνώστριας με έκανε να σκεφτώ ότι στα τελευταία χρόνια οι διαλέξεις μου αναφέρονται περισσότερο στην τέχνη άλλων λαών και πολύ λιγότερο στην Ελληνική τέχνη, πράγμα που μου προκάλεσε μια νοσταλγία…

Ξαναδημοσιεύω το κείμενο για όσους ενδιαφέρονται να το ξαναδιαβάσουν:

Με οδηγούς τις Κόρες της Ακροπόλεως

koriΣτην απόπειρά μας να παρακολουθήσουμε την διαδρομή της σκέψης και την προσπάθεια αυτοσυνειδησίας των αρχαίων Ελλήνων, που είχαμε ξεκινήσει παρατηρώντας τα αετώματα των Παρθενώνων, οδηγοί μας αυτή την φορά θα είναι οι Κόρες της Ακροπόλεως, με τις οποίες μπορούμε πια σχεδόν να συνομιλήσουμε στην θαυμάσια αίθουσα του νέου Μουσείου Ακροπόλεως.

Ας κάνουμε εδώ μια μικρή εισαγωγή για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε καλύτερα αυτά που βλέπουμε. Όλα αυτά τα γλυπτά είναι προσφορές. Προσφορές από ανθρώπους κάθε κοινωνικής τάξης. Έχουμε επιγραφές που μιλούν για χειρώνακτες, για πλύντριες. Μπορεί να μην ήσαν πλούσιοι, αλλά μέσα στο μυαλό τους είχαν την επιθυμία να κάνουν μια προσφορά. Έτσι ένιωθαν και έτσι θέσπισαν. Προσφορές έκαναν συνήθως για δύο λόγους, για την “απαρχή” και για την “δεκάτη”. Μία προσφορά του ενός δεκάτου για την επιτυχία ενός εγχειρήματος ήταν πράγμα πολύ συνηθισμένο. Η απαρχή ήταν ένα αφιέρωμα που έκανε κάποιος όταν κατόρθωνε να πετύχει κάτι που προσπαθούσε καιρό. Δεν ήταν από ματαιοδοξία όπως θα μπορούσε να πει κανείς κρίνοντας από την σημερινή εποχή. Ήταν ένα αφιέρωμα στους θεούς ως αναγνώριση της συμβολής τους στην επιτυχία του. Ακόμα και η πλύντρια, και ο απελεύθερος. Και εδώ είναι το εντυπωσιακό. Συνήθως οι τέχνες κατά την αρχαιότητα δοξάζουν εξουσίες και συστήματα, δεν είναι τέχνες στις οποίες μπορούμε να σκύψουμε και να καταλάβουμε τον πόνο και τον μόχθο του απλού ανθρώπου. Η Αιγυπτιακή τέχνη, η τέχνη της Μεσοποταμίας, των Σουμερίων, των Ακκάδων, των Περσών, των Μυκηναίων, δεν εμπεριείχαν ψήγματα και δείγματα του ανθρώπινου πόνου και των ανθρώπινων επιθυμιών. Αντίθετα, εδώ, τα έχουμε όλα αυτά, και μάλιστα σε κοινή θέα. Για να τα βλέπουν όλοι!

Τα περισσότερα αναθήματα ήσαν κόρες διότι αφιερώνονται στην Θεά, δηλαδή την Αθηνά. Στην Ολυμπία, όπου ο ναός ήταν αφιερωμένος στον Δία, τα περισσότερα αναθήματα ήταν ανδρικά. Είχε δηλαδή να κάνει με την θεότητα στην οποία αφιερωνόταν το άγαλμα, και όχι με το φύλο του αναθέτη. Άλλωστε οι συντριπτικά περισσότεροι αναθέτες ήταν άνδρες. Οι γυναίκες σπάνια είχαν την οικονομική άνεση να κάνουν αφιερώματα. Ακόμα λοιπόν και οι άνδρες ανέθεταν γυναικεία μορφή.

Ανάλογα με την περιοχή από την οποία προέρχεται το άγαλμα της κόρης, ποικίλλει και η στάση και η ενδυμασία του. Πολλές, που προέρχονται από την Ιωνία (την Σάμο, την Μίλητο, την Χίο, την Λέσβο) όπου οι γυναίκες σπούδαζαν και μάθαιναν μουσική, φορούν χιτώνα και ιμάτιο, δηλαδή ελαφρότερα ενδύματα. Η Πεπλοφόρος, που προφανώς προέρχεται από μία περιοχή όπου η γυναίκα είναι περισσότερο δεμένη με ένα ρόλο διαχείρισης του οίκου, είναι πιο συντηρητική και φοράει πέπλο. Ο πέπλος είναι το συντηρητικό ντύσιμο της εποχής. Άλλωστε και η στάση του σώματος και η κατασκευή της Πεπλοφόρου δίνουν την αίσθηση ότι πρόκειται για μία κολώνα. Την κολώνα του σπιτιού!

Όλα τα αγάλματα των κορών είναι περίοπτα και μαρμάρινα, δηλαδή λαξευμένη πέτρα, ό,τι δυσκολότερο δηλαδή από άποψη τεχνικής, χωρίς όμως να είναι όλες αριστουργήματα. Το μάρμαρο που χρησιμοποιείται δεν είναι πεντελικό, αλλά συνήθως πάριο και νάξιο που είναι πιο διαφώτιστα και έχουν μια λίγο διαφορετική υφή. Όλες ήταν βαμμένες και είχαν το αρχαϊκό μειδίαμα. Φορούν ένα χιτώνα ριχτό, ο οποίος κολλάει πάνω στο σώμα και το αναδεικνύει. Τότε ακόμη, στον έκτο αιώνα, δεν νοείται γυναικείο γυμνό (η Αφροδίτη της Μήλου και τα άλλα γυμνά είναι μεταγενέστερα). Όμως, τα αγάλματα αντί να αποκρύπτουν την θηλυκότητα, την αποκαλύπτουν τονίζοντάς την. Και ακροβατούν στα διπλά νοήματα. Οι κόρες φέρνουν το ένα χέρι (συνήθως το αριστερό) να τραβάει τον χιτώνα, και αυτό το τράβηγμα έχει διπλή σήμανση. Από την μία είναι δήλωση αιδημοσύνης και από την άλλη αναδεικνύει την κορμοστασιά της κόρης. Θαυμάσια επιλογή. Με αυτόν τον τρόπο λύνουν το πρόβλημα και κάνουν το άγαλμα να δηλώνει ταυτόχρονα αιδημοσύνη και ερωτισμό. Και ταυτόχρονα δηλώνονται θεϊκές υποστάσεις με το πιο ανθρώπινο πράγμα που υπάρχει: το σώμα. Όλοι οι πολιτισμοί προσπάθησαν να βοηθήσουν τον άνθρωπο να ασχοληθεί με την πνευματική του υπόσταση παραμελώντας ή ακυρώνοντας το σώμα. Ο Ελληνικός είναι ένας από τους ελάχιστους πολιτισμούς που κατάφερε να δώσει τις πιο πνευματικές μορφές, όχι ακυρώνοντας και παραμελώντας το σώμα, αλλά τονίζοντάς το.

Σε πρώτη ανάγνωση, θα μπορούσε κάποιος να φανταστεί ότι το άγαλμα είναι η κόρη ή η γυναίκα του αναθέτη. Όχι! Αυτό που βλέπουμε δεν είναι μια συγκεκριμένη κοπέλα. Είναι μια ιδέα. Είναι η ιδέα της καλής και αγαθής γυναίκας που κρύβει μέσα της κάθε κοπέλα. Δεν θα ήταν ποτέ δυνατόν να αφιερώσω στον θεό ένα πιστό αντίγραφο μιας κοπέλας ή του εαυτού μου. Πόσο αλαζονικό θα ήταν αυτό, και πόσο έξω από την νοοτροπία των αρχαίων Ελλήνων! Τι μπορώ να ανταποδώσω λοιπόν στην θεότητα; Απλούστατα, αυτό που μου έδωσε, δηλαδή το θεϊκό μου κομμάτι. Την ευχαριστώ επειδή κινητοποίησε μέσα μου το θεϊκό μου κομμάτι. Την καλή και τέλεια εικόνα του εαυτού μου, την ιδέα της πνευματικής μου υπόστασης που την χρωστώ στην θεότητα. Άρα, αναθέτοντας μία κόρη ανταποδίδω την θεϊκή εικόνα που βρίσκεται μέσα της. Και αυτό δίνεται με ένα εξαιρετικό τρόπο, πολύ εσωτερικό. Οι μορφές δείχνουν ευτυχισμένες γι’ αυτό που κατέκτησαν. Δεν έχουν αγωνία. Δεν αναζητούν τίποτε. Έχουν καταλήξει. Έχουν συνείδηση. Απεικονίζουν την υπερβατική ικανότητα του ανθρώπου.

Η καλλιτεχνική τους απόδοση είναι πολύ ενδιαφέρουσα. Καταλαβαίνει ο αρχαίος καλλιτέχνης ότι αυτό που θέλει να πει πρέπει να το πει ωραία, αλλιώς δεν θα γίνει αντιληπτό. Οι Έλληνες στήριξαν πάρα πολύ την τέχνη τους στην έννοια της όμορφης αφήγησης. Κάποιος που θα έλεγε ωραία πράγματα, αλλά όχι με ωραίο τρόπο, δεν θα μπορούσε να κερδίσει το ενδιαφέρον του θεατή. Σκέφτηκε λοιπόν ο Έλληνας καλλιτέχνης: “Αυτό που θέλω να πω είναι μία έννοια, μία ιδέα. Θα πρέπει να το πω με ένα τόσο όμορφο τρόπο που να τραβήξει την προσοχή του θεατή”. Θέλει, δηλαδή, ο καλλιτέχνης να κάνει τον θεατή να σταθεί μπροστά στο γλυπτό — το άγαλμα — να το βλέπει και να αγάλλεται. Και μέσω αυτής της αγαλλίασης να εισπράξει όλα τα νοήματα που εμπεριέχονται.

Δικαιολογημένα μπορεί να διερωτηθεί κανείς: Δηλαδή ακόμα και ένας αμόρφωτος Αθηναίος που τυχόν ανέβαινε στην Ακρόπολη ήταν σε θέση να αντιληφθεί όλα αυτά τα νοήματα; Ναι, μπορούσε να τα αντιληφθεί διότι ήταν ο κώδικας της εποχής του. Με τον ίδιο τρόπο που κι εμείς κατανοούμε και κωδικοποιούμε τα μηνύματα της δικής μας εποχής.

Απορεί κανείς πώς έχει διατηρηθεί το χρώμα στις περισσότερες κόρες, ενώ σε όλα τα άλλα γλυπτά της Ακρόπολης έχει χαθεί εντελώς. Όταν, λοιπόν, κατέλαβαν οι Πέρσες την Αθήνα, οι Αθηναίοι εγκατέλειψαν την πόλη και έφυγαν να σωθούν στην Αίγινα, την Σαλαμίνα και αλλού. Οι Πέρσες κατέστρεψαν τα πάντα στην Ακρόπολη. Ό,τι βρήκαν μπροστά τους το έσπασαν. Όταν αργότερα οι Πέρσες απωθήθηκαν, οι Αθηναίοι περισυνέλεξαν όλα τα σπασμένα αγάλματα. Επειδή όμως δεν ήταν απλώς διακοσμητικά αγάλματα και στολίδια, αλλά οντότητες που καθόριζαν την ζωή τους, τα πήραν έτσι όπως ήταν σπασμένα και άνοιξαν ένα μεγάλο λάκκο πάνω στην Ακρόπολη και τα έθαψαν, όπως ακριβώς έθαψαν και τα αγαπημένα τους πρόσωπα. Άλλωστε, τα αγάλματα ανήκαν στην Θεά και δεν ήταν δυνατόν να τα πάνε αλλού. Όταν λοιπόν το 1870 έγιναν οι εκσκαφές για να κτισθεί το παλαιό μουσείο της Ακρόπολης, βρέθηκε ο λάκκος με όλες αυτές τις κόρες. Γι’ αυτό οι κόρες διατηρούν τα ίχνη του χρώματος, διότι παρέμειναν επί δυόμιση χιλιάδες χρόνια θαμμένες και δεν επηρεάστηκαν από την ατμόσφαιρα, τις βροχές και τους διάφορους εισβολείς. Έτσι, μάθαμε κι εμείς τον τρόπο με τον οποίο έβλεπαν οι αρχαίοι τα πράγματα.

Έχω επανειλημμένως μιλήσει για την ιδιαιτερότητα της θρησκείας στην αρχαία Ελλάδα, και θα ξαναπώ εδώ δυο λόγια διότι έχουν σημασία για το θέμα που συζητάμε. Είναι εκ πρώτης όψεως παράδοξο το γεγονός ότι οι Έλληνες που στοχάζονταν για τα πάντα, που έγραφαν, που κωδικοποιούσαν και εκλογίκευαν κάθε έννοια, δεν είχαν κανένα θρησκευτικό κείμενο. Ήταν ένας από τους ελάχιστους πολιτισμένους λαούς που δεν είχε ιερά κείμενα, δεν είχε Ευαγγέλιο. Και αυτό διότι είχαν καταλάβει ότι τα ιερά κείμενα είναι πολύ ωραία μεν, αλλά με την πάροδο του χρόνου γίνονται δογματικά. Διότι οι εποχές και οι άνθρωποι αλλάζουν και η παλαιά διατύπωση, εκλαμβανόμενη ως αλήθεια, δεν μπορεί να αγκαλιάσει τις καινούργιες εκδοχές της πραγματικότητας. Και, ούτως ή άλλως, αυτή την αλήθεια δεν την παρέλαβαν από κάπου, αλλά την ανακάλυψαν μόνοι τους. Σε όλους τους προηγμένους πολιτισμούς υπήρχε ιερατείο που έλυνε κι έδενε. Οι Έλληνες δεν είχαν ιερατείο ούτε Ευαγγέλιο. Αυτό παρουσίαζε μεν κάποια δυσκολία διότι ο άνθρωπος δεν ήξερε τι έπρεπε να κάνει σε κάθε δεδομένη περίπτωση, αλλά ήταν και καλό διότι τα θέματα ετίθεντο υπό συνεχή αναδιαπραγμάτευση. Αυτή η μεταιχμιακή κατάσταση ήταν ένα δυνατό και εποικοδομητικό στοιχείο, δεδομένου ότι κάθε φορά η αναδιαπραγμάτευση γινόταν με διάφορους τρόπους, ακόμα και τρόπους καθαρά εικαστικούς. Για να φανεί πόσο ορμητική είναι αυτή η συνεχής αναδιαπραγμάτευση, αρκεί να πούμε ότι αυτή η τεράστια αλλαγή γίνεται μέσα σε πενήντα μόλις χρόνια. Στην Αίγυπτο, όπου τα ιερά πράγματα ήταν απαρασάλευτα και μη υποκείμενα σε αναδιαπραγμάτευση, τίποτε σχεδόν δεν άλλαξε μέσα σε δύο χιλιάδες χρόνια.

Είπα στην αρχή ότι προσφορές γίνονταν συνήθως για δύο λόγους: για την “απαρχή” και για την “δεκάτη”. Και είπα επίσης ότι οι αναθέτες προέρχονταν από όλες τις οικονομικές τάξεις. Ας πάρουμε για παράδειγμα την “Κόρη του Αντήνορα”. Είναι η μεγαλύτερη κόρη της Ακρόπολης. Και αυτή η μεγαλύτερη σε μέγεθος κόρη της Ακρόπολης ήταν προσφορά ενός ανθρώπου πολύ χαμηλής οικονομικής στάθμης. Ενός κεραμέα! Ας σημειωθεί ότι ο κεραμέας δεν ήταν ο σημερινός καλλιτέχνης κεραμίστας, αλλά ο σημερινός κανατάς. Ένας χειρώνακτας που δεν έχαιρε καμμιάς κοινωνικής υπόληψης. Πώς ανέθηκε το μεγαλύτερο έργο της Ακρόπολης ένας χειρώνακτας και όχι ένας άρχοντας; Η επιγραφή της κόρης εξηγεί ότι το ανέθηκε όταν κατόρθωσε να πουλήσει το πρώτο του έργο. Αυτή είναι η “απαρχή”. Είναι δηλαδή ένα δώρο προς τους θεούς από τον αναθέτη, διότι κατόρθωσε να εκπληρώσει τις επιθυμίες του.

Είπαμε πριν ότι όλες οι κόρες ήταν ντυμένες. Ας δούμε τώρα τον “παίδα του Κριτίου”. Είναι σε στάση κόντρα πόστο, δηλαδή το ένα πόδι πατάει και στηρίζει και το άλλο απλώς ακουμπάει και αναπαύεται, σε ένα είδος ισορροπίας που ζωντανεύει όλο το σώμα. Ένα πολύ ενδιαφέρον στοιχείο είναι η γυμνότητά του. Και όμως, αυτό που βλέπουμε δεν είναι γυμνό. Είναι ενδεδυμένο με την γύμνια του. Όπως το είχε θέσει πολύ ωραία ο John Berger όταν μιλούσε για nude και naked, δηλαδή το γυμνό και το γδυτό. Γδυτός είναι κάποιος που έχει αφαιρέσει τα ρούχα που φορούσε. Έτσι η λέξη από μόνη της έχει κάποια μειωτική απόχρωση. Ο γυμνός, αντιθέτως, φοράει την γυμνότητά του. Για πρώτη φορά παρουσιάζεται σε κοινή θέα ένας άνθρωπος ο οποίος φοράει την γυμνότητά του. Λέει, δηλαδή, για πρώτη φορά: Είναι πολύ όμορφο πράγμα να είσαι άνθρωπος. Και το λέει μέσω της γυμνότητάς του. Δεν είναι γδυτός, δεν ντρέπεται για τον εαυτό του, ούτε εμείς ντρεπόμαστε που τον βλέπουμε. Δεν έχει άλλο σκοπό από το να δηλώσει ότι “όλη αυτή η διαδρομή που έκανα, ήταν και μια διαδρομή του μυαλού. Κατάφερα να φτιάξω πράγματα και να δημιουργήσω πολιτισμό”.

Είμαστε πια στο 480 π.Χ. Αρχίσαμε από το 580 π.Χ. και μέσα σε εκατό χρόνια οι Έλληνες έφτιαξαν όλο αυτό το εννοιολογικό σύμπαν. Με φιλοσοφίες, με έννοιες, με τέχνη, και αυτό το έφτιαξε αυτός ο άνθρωπος που φωνάζει: “Να ‘μαι! Είμαι περήφανος γι’ αυτό που κατάφερα και γι’ αυτό που είμαι”. Είναι το ακριβώς αντίθετο της Χριστιανικής αιδούς. Επειδή ο Χριστιανισμός θέλει να πριμοδοτήσει την πνευματικότητα του ανθρώπου, αποφεύγει να δείξει το σώμα διότι θεωρεί ότι ασχολούμενος με το σώμα απομακρύνεται από την πνευματικότητα. Οπότε, αυτή η γυμνότητα στα μάτια ενός Χριστιανού είναι σκανδαλιστική, διότι στον Χριστιανισμό το γυμνό έχει άλλη συμπαραδήλωση. Για τον αρχαίο Έλληνα, ο “παις Κριτίου” ήταν ντυμένος με την γυμνότητά του. Ήταν ντυμένος με το να είναι άνθρωπος, να έχει σώμα, και να έχει αυτό το συγκεκριμένο σώμα.

Είναι αντιληπτό ότι τα αγάλματα αυτά δεν ήταν αληθινά μοντέλα. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν ήταν ωραιότεροι από εμάς, ήταν μάλλον πιο άσχημοι. Τα αγάλματα όμως απεικόνιζαν την ιδανική τους μορφή. Ο γλύπτης της αρχαιότητας θα έπαιρνε τα καλά στοιχεία από διάφορους ανθρώπους και θα έφτιαχνε μια ιδανική μορφή που θα είχε τα τελειότερα στοιχεία διαφορετικών ανθρώπων. Δηλαδή, μπορούσε να πούμε ότι θαυμάζουμε την αρχαία Ελληνική τέχνη για τον ρεαλισμό της; Την θαυμάζουμε διότι απέδωσε με τόσο ρεαλιστικό τρόπο τους αληθινούς ανθρώπους; Όχι, δεν είναι αληθινοί άνθρωποι αυτοί, είναι έννοιες. Άρα: θαυμάζουμε τους αρχαίους Έλληνες για τον τρόπο με τον οποίο στην τέχνη τους κατάφεραν να συνενώσουν την ρεαλιστική ορατή πραγματικότητα με το θαύμα του ανθρώπινου νου.

Και καταλήγουμε στην Κόρη του Ευθυδίκου, στην οποία βλέπουμε μεγάλες διαφοροποιήσεις σε σύγκριση με τις άλλες κόρες. Κατ’ αρχήν δεν μειδιά. Είναι βαρύθυμη και πιο στοχαστική. Αυτό μας εισάγει — όπως και το παιδί του Κριτία — στον αυστηρό κλασικό ρυθμό. Που, εννοιολογικά, μου λέει: “Ωραία όλα αυτά που είχα την χαρά να δω και να ανακαλύψω μέσα σε αυτά τα ογδόντα χρόνια. Τα κατέκτησα! Τώρα είναι τα δύσκολα. Πως θα τα διαχειριστώ.” Οπότε, εδώ (το 480 π.Χ.) αρχίζει η κλασική περίοδος που περιλαμβάνει όλα αυτά που έχουμε δει στην Ολυμπία, τον Ηνίοχο των Δελφών και τόσα άλλα. Όλα αυτά είναι αυστηρός κλασικός ρυθμός διότι θέτει τον άνθρωπο απέναντι όχι στην ανακάλυψή του — που έλαμπε — αλλά στην διαχείριση των παραμέτρων αυτής της ανακάλυψης — που είναι πράγμα σοβαρότερο και δυσκολότερο, και απαιτεί μία πιο στοχαστική και όχι τόσο χαρίεσσα αντίληψη. Απαιτεί σκέψη. Τα άλλα ήταν πιο πολύ χαρά της ζωής και ανακάλυψη. Αυτά είναι πιο πολύ στοχασμός. Και αυτό το βλέπουμε παντού. Ακόμα και οι θεοί, όπως η Αθηνά, είναι σκεπτόμενοι. Μην ξεχνάμε άλλωστε, ότι οι θεοί είναι κάποια δική μας υπόσταση.





– Φουτουρισμός (μανιφέστο και βιβλιογραφία)

9 03 2018
Futurism Manifesto

Le Figaro, 20 Feb. 1909: Manifeste du Futurisme

Επειδή πάντα υπάρχει ενδιαφέρον για τον Φουτουρισμό, σκέφτηκα να αναρτήσω και πάλι αφ’ ενός το μανιφέστο του Φουτουρισμού και αφ’ ετέρου μία σύντομη αλλά κατατοπιστική βιβλιογραφία για τον Φουτουρισμό.

Με την ευκαιρία θυμίζω ότι στο μπλογκ είναι συσσωρευμένο τεράστιο υλικό (γραπτό, ηχητικό, οπτικό). Λίγο ψάξιμο αρκεί!

Το μανιφέστο του Φουτουρισμού

Βιβλιογραφία για τον Φουτουρισμό





– Γερμανικός εξπρεσιονισμός (βίντεο)

26 02 2018

Στον κύκλο διαλέξεων που πραγματοποιείται τώρα, ένα από τα θέματα που μας απασχολούν είναι ο Εξπρεσιονισμός. Ήδη έχω αρχίσει να αναρτώ μερικά σχετικά βίντεο τα οποία και θα εμπλουτίζονται με την πρόοδο των διαλέξεων.

Ξεκινώ σήμερα με ένα βίντεο για τον Franz Marc με τον οποίο ασχοληθήκαμε στην πρόσφατη διάλεξη, καθώς και ένα άλλο βίντεο που αφορά την Νέα Αντικειμενικότητα. Θυμίζω ότι σε πρόσφατη ανάρτηση έχω παραθέσει δύο βίντεο από παλαιότερες επισκέψεις στα μουσεία του Βερολίνου, τα οποία αλληλοσυμπληρώνονται με τα σημερινά.

Επίσης, όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να βρει πολύ υλικό για αυτά και για άλλα θέματα στην σελίδα ΒΙΝΤΕΟ όπου φιλοξενούνται δεκάδες (ίσως εκατοντάδες) βίντεο που έχουν δημιουργηθεί τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια.

*

1.
Franz Marc
Σύντομη παρουσίαση του έργου του Franz Marc, ενός από τους κυριότερους εκφραστές του Γερμανικού Εξπρεσιονισμού και εκ των ιδρυτών του Γαλάζιου Καβαλάρη


2.
Νέα Αντικειμενικότητα
Σύντομη παρουσίαση της Νέας Αντικειμενικότητας, οι κοινωνικές συνθήκες που οδήγησαν σε αυτήν και οι κύριοι εκφραστές της, Otto Dix, George Grosz και Max Beckmann.


 





– Οιδίπους: Εν αγνοία, εν γνώσει

2 03 2016

Με αφορμή την παρουσίαση του μύθου του Οιδίποδα και της Αντιγόνης και τις διαχρονικές προσλήψεις και απεικονίσεις του στις τέχνες που παρουσιάζω στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, αναδημοσιεύω το εξαιρετικό ποίημα του Ντίνου Χριστιανόπουλου «Αντιγόνη υπέρ Οιδίποδος»

Μπορείτε να το ακούσετε και σε απαγγελία (από την διάλεξη της 9 Μαρ. 2016)


Αντιγόνη υπέρ Οιδίποδος

Άνδρες Αθηναίοι, τι μας κοιτάτε με περιέργεια;
Αυτός είν’ ο πατέρας μου, ο Οιδίποδας,
που κάποτε ήταν βασιλιάς τρανός και τώρα
γυρνάει στην αγορά σας πληγωμένος
από τη μοίρα, κουρελιάρης και τυφλός,
παίζοντας το χαλασμένο του οργανάκι.

Άνδρες Αθηναίοι, κάθε οβολός σας
προσθέτει στην καρδιά σας μια ραγισματιά.
Του Οίκου μας τα μυστικά βαραίνουν
απ’ της δικής σας φαντασίας τις προσθήκες.
Αφήστε μας, ως πότε θα μας σέρνετε
εδώ και κει, σα γύφτο με αρκούδα —
κι οι τραγωδοί να μας ανεβάζουν στα θέατρα,
να μας πολιορκούν για λεπτομέρειες,
και να ρωτούν πώς γίνηκε αυτό,
πώς δεν κατάφερε το χτύπημα να τ’ αποφύγει.

Άνδρες Αθηναίοι, δε σας φτάνει
που ο πατέρας μου υπήρξε ποιητής,
ο πρώτος του συμβολισμού εισηγητής,
που με το επίγραμμα «Απάντηση στη Σφίγγα»
έσωσε τη ζωή πολλών σας — χώρια
η αισθητική απόλαυση· γιατί
στον ιδιωτικό του βίο εισδύετε
και ψάχνετε για οιδιπόδεια συμπλέγματα,
άνομους έρωτες
και ηδονές που απαγορεύει η τρεχάμενη ηθική;

Σας έφτανε η «Απάντηση στη Σφίγγα».
Τ’ άλλα ας τ’ αφήνατε στο μισοσκόταδο.
Στο κάτω κάτω, το ’κανε εν αγνοία του
ενώ εσείς το κάνετε εν πλήρει γνώσει.

 

Από τη συλλογή Η εποχή των ισχνών αγελάδων (1950)
[πηγή: Ντίνος Χριστιανόπουλος, Ποιήματα, Εκδόσεις Διαγωνίου, Θεσσαλονίκη 1985, σσ. 26-27]





– Birago Diop

10 11 2015

Birago DiopΣαν σήμερα, πριν 26 χρόνια, στις 10 Νοεμβρίου 1989, πέθανε ο σπουδαίος Σενεγαλέζος ποιητής Birago Diop. Ένα ποίημα του Birago Diop με τίτλο “Souffle“, του 1947, μας είχε απασχολήσει πριν οκτώ χρόνια όταν είχε αποτελέσει πηγή έμπνευσης του Bill Viola για την δημιουργία του εξαιρετικού έργου “Ocean without a shore” που είχαμε δει στην Μπιενάλε της Βενετίας το 2007, το οποίο μιλούσε για την παρουσία των νεκρών στην ζωή μας.

Ας θυμηθούμε το ποίημα.

 

 

Πνοή

Άκου συχνότερα τα πράγματα παρά τα όντα.
Αφουγκράσου την φωνή της φωτιάς,
την φωνή του νερού.
Άκου τον άνεμο στις λόχμες που κλαίνε:
είναι οι αναστεναγμοί των προγόνων.

Όσοι πέθαναν δεν έφυγαν ποτέ:
βρίσκονται στη σκιά που φωτίζεται
και στη σκιά που σκοτεινιάζει
Οι νεκροί δεν είναι μεσ’ την γη:
είναι στο δέντρο που θροΐζει
στο δάσος που βογγά
είναι στο νερό που κυλά,
και στο νερό που στέκει.
Είναι στην καλύβα, είναι στο πλήθος,
οι νεκροί δεν είναι νεκροί.

Άκου συχνότερα τα πράγματα παρά τα όντα.
Αφουγκράσου την φωνή της φωτιάς,
την φωνή του νερού.
Άκου τον άνεμο στις λόχμες που κλαίνε:
είναι οι αναστεναγμοί των προγόνων,
που δεν έφυγαν,
που δεν είναι μεσ’ την γη,
που δεν πέθαναν.

Όσοι πέθαναν δεν έφυγαν ποτέ:
είναι στο στήθος της γυναίκας,
είναι στο κλάμα του μωρού,
στην αναμμένη δάδα.
Οι νεκροί δεν είναι μεσ’ την γη:
είναι στην φωτιά που σβήνει,
στο χορτάρι που κλαίει,
είναι στο δάσος, είναι στο σπίτι,
οι νεκροί δεν είναι νεκροί.

(μετάφραση από το Γαλλικό πρωτότυπο ΓΙΚ)





– Chiharu Shiota

9 11 2015

Δυο βάρκες κάτω από την κόκκινη
βροχή με τα κλειδιά / δυο χέρια που
απλώνονται στη βροχή της μνήμης

Στα πλαίσια του αφιερώματος στην 56ης Μπιενάλε της Βενετίας που παρουσιάζεται κάθε Τρίτη στη Γκαλερί Μαρνέρη, αύριο Τρίτη 10 Νοεμβρίου θα κάνουμε μια αρκετά εκτενή αναφορά στην Chiharu Shiota, στο έργο της Μπιενάλε, αλλά και σε πολλά παλαιότερα έργα της που εκφράζουν με ποιητικό τρόπο τον στοχασμό πάνω στις έννοιες της μνήμης, του θανάτου, της εμπειρίας και του συναισθήματος. Μέχρι τότε αξίζει να ρίξουμε μια πιο προσεκτική ματιά σε ένα από τα πιο υποβλητικά και ποιητικά έργα της φετινής διοργάνωσης, το έργο “The Key in the hand”, μια εντυπωσιακή εγκατάσταση της Chiharu Shiota που αποτελεί την εθνική συμμετοχή της Ιαπωνίας.

 

Μπαίνοντας στο χώρο του ιαπωνικού περιπτέρου τα μάτια σου τυλίγονται απότομα από ένα σύννεφο αιματόχρωμου κόκκινου που αιωρείται σε όλο τον χώρο, πάνω από δυο μεγάλα, ξύλινα σκαριά. Το σοκ της πρώτης εντύπωσης ακολουθεί μια αργή περιήγηση στο χώρο που φαίνεται να μην έχει τέλος.  Χωρίς να το συνειδητοποιεί ο επισκέπτης περιφέρεται σχεδόν τελετουργικά υπνωτισμένος κάτω από αυτή την κόκκινη βροχή. Άλλοτε τραβά φωτογραφίες σε μια προσπάθεια να συλλάβει με τον φακό της μηχανής αυτή την παράξενη ποιητική αίσθηση που βιώνει, άλλοτε απλώς παρατηρεί τις βάρκες, τα κλειδιά και το κόκκινο νήμα.

ΤΑ ΚΛΕΙΔΙΑ

Τα κλειδιά φυλάνε κάτι πολύτιμο. Κλειδώνουν ένα συρτάρι που έχει μέσα γράμματα από ένα αγαπημένο πρόσωπο για να διασφαλίσουν την ιδιωτικότητα αυτής της επικοινωνίας. Κλειδώνουν ένα δωμάτιο που έχει μέσα του τις κρυφές ανάσες των στιγμών που κάποιος έχει περάσει. Άλλοτε με ένα αγαπημένο πρόσωπο, άλλοτε παλεύοντας με τις αγωνίες, τις επιθυμίες ή τις σκιές του κακού του εαυτού…. Κλειδώνουν ένα σπίτι που κλείνει μέσα του χαρές και λύπες, στιγμές με όνειρα, αναστολές, διαψεύσεις, ελπίδες. …Τα κλειδιά, με λίγα λόγια, φαίνεται να είναι τα σύμβολα της ανάγκης μας να διαφυλάξουμε κάτι πολύτιμο είτε αυτό έχει υλική υπόσταση, είτε κυρίως όταν κινείται στο χώρο του συναισθήματος, του βιώματος και της μνήμης.

Τα κλειδιά δεν κλείνουν μόνο, αλλά και ανοίγουν. Ανοίγουν πόρτες σε σπίτια και δωμάτια που στεγάζουν για λίγο ή για πάντα τις διαδρομές μας. Ανοίγουν μπαλκονόπορτες και παράθυρα για να μπει μέσα στο δωμάτιο – και μέσα στην ψυχή μας – ο αέρας, όταν οι καταστάσεις είναι ασφυκτικές και μας πνίγουν ή για να μπει λίγο από το μπλε του ουρανού, όταν γίνεται έντονη η ανάγκη για ανοιχτούς ορίζοντες.

Τα κλειδιά μένουν μόνα και άχρηστα όταν αυτό που φύλαγαν δεν έχει πια λόγο ύπαρξης, όταν οι ζωές που στέγαζαν στους χώρους που ασφάλιζαν πορεύονται πια κάπου άλλου. Ακόμα και τότε όμως, φαίνεται να κρατάνε μέσα στο μέταλλο κάτι από αυτό που σηματοδότησαν, γιατί ο χρόνος μπορεί να είναι αμείλικτος, αλλά η μνήμη ίσως και να πορεύεται στο διηνεκές…

Κάθε κλειδί κουβαλάει μέσα του τις αναφορές στις πολύτιμες εμπειρίες της διαδρομής των ανθρώπων. Οι άνθρωποι από όλο τον κόσμο που ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα της Shiota και της έστειλαν τα κλειδιά τους συχνά τα συνόδευαν με ένα μικρό κείμενο που περιέγραφε όλα όσα σήμαινε το κάθε κλειδί για αυτούς. Έτσι, χωρίς πολλές φορές να τους γνωρίζει προσωπικά, η Shiota αποκτούσε ένα είδος επικοινωνίας με αυτούς τους άγνωστους ανθρώπους, ακόμα κι αν αυτή η επικοινωνία γινόταν σε συμβολικό επίπεδο και με ελλειπτικό τρόπο.

_MG_7639

ΤΟ ΚΟΚΚΙΝΟ ΝΗΜΑ

Καθώς τα κλειδιά συνδέονται μεταξύ τους με το νήμα επιτυγχάνεται ένα είδος συμβολικής επικοινωνίας και επαφής όχι με τη φυσική και σωματική παρουσία των ανθρώπων, αλλά με τις πολύτιμες εμπειρίες που κουβαλούν στη μνήμη τους, έτσι όπως συμπυκνώνονται και συμβολοποιούνται μέσω του κλειδιού.

Το νήμα είναι αιματόχρωμο κόκκινο. Το αίμα παραπέμπει βέβαια στο θάνατο και την απώλεια – ας μην ξεχνάμε ότι την αφορμή για το έργο έδωσαν οι καταστροφικοί σεισμοί και το τσουνάμι που ακολούθησε στην Ιαπωνία του 2011, με τη συνακόλουθη απώλεια χιλιάδων ανθρώπων, μεταξύ των οποίων ήταν πολλοί συγγενείς και φίλοι της Shiota -.Όμως το αίμα συνδέεται και με τη ζωτική ενέργεια που διαπερνά το σώμα και το κάνει να ζει, συνδέεται επίσης με το συναίσθημα και το πάθος για ζωή.

Το κόκκινο του νήματος αναφέρεται επομένως ταυτόχρονα στη ζωή και το θάνατο, την απώλεια και την ελπίδα…

 


 

Το αφιέρωμα στην 56η Μπιενάλε της Βενετίας αποτελείται από επτά διαλέξεις που άρχισαν την Τρίτη 3/11/2015  και θα πραγματοποιούνται κάθε Τρίτη 19:00-21:00, στη Γκαλερί Μαρνέρη, στην Ακρόπολη.

Ημερομηνίες διαλέξεων: 3, 10, 17 και 24 Νοεμβρίου, 1, 8 και 15 Δεκεμβρίου 2015

Για λεπτομέρειες συμμετοχής επικοινωνήστε με την Γκαλερί Μαρνέρη
Λεμπέση 5-7 και Πορίνου, Ακρόπολη
Τηλ: 2108619488 / email:info@elenimarneri.com
Τρίτη, Πέμπτη & Παρασκευή: 11:00-20:00
Τετάρτη & Σάββατο: 10:00-16:00





– Ο καλλιτέχνης δεν γεννήθηκε για να ζήσει μια ευχάριστη ζωή

13 10 2015

Wassily KandinskyΗ ζωγραφική ως τέχνη δεν είναι μια ακαθόριστη προβολή στον χώρο, αλλά μια δύναμη τόσο ισχυρή και αποφασιστική που συμβάλλει στον εξευγενισμό την ψυχής. Είναι η γλώσσα που μιλά στην ψυχή.

Εάν ένας καλλιτέχνης δεν ακολουθήσει αυτόν τον δρόμο, θα υπάρξει ένα αγεφύρωτο χάσμα διότι καμιά άλλη δύναμη δεν μπορεί να αντικαταστήσει την τέχνη. Αναπόφευκτα, όσο η ανθρώπινη ψυχή δυναμώνει, τόσο αυξάνει και η ζωτικότητα της τέχνης, δεδομένου ότι η ψυχή και η τέχνη είναι ακατάλυτα συνδεδεμένες και η μία συμπληρώνει την άλλη. Κατά καιρούς, όταν η ψυχή πνίγεται και πιέζεται από υλιστικές αμφιβολίες και χαμηλές φιλοδοξίες, τότε ακούγεται η πλανεμένη άποψη πως η “καθαρή” τέχνη δεν έχει δοθεί στον άνθρωπο για ειδικούς σκοπούς, άλλα χωρίς σκοπό, πως η τέχνη υπάρχει μόνον για την τέχνη (l’art pour l’art). Έτσι, ο δεσμός μεταξύ τέχνης και ψυχής πέφτει σε κώμα. Γρήγορα όμως αποδίδεται δικαιοσύνη δεδομένου ότι ο καλλιτέχνης και ο θεατής (των οποίων ο δεσμός είναι καθαρά πνευματικός) παύουν να αλληλοκατανοούνται, και στρέφει ο θεατής την πλάτη στον καλλιτέχνη του οποίου θαυμάζονται η δεξιότητα και η εφευρετικότητα.

Σε μια τέτοια περίπτωση, ο καλλιτέχνης πρέπει να αλλάξει την θέση του και να αναγνωρίσει το καθήκον που έχει απέναντι στην τέχνη και απέναντι στον πνευματικό του εαυτό, και να πάψει να θεωρεί ότι είναι κύριος της κατάστασης, αλλά υπηρέτης ανώτερων σκοπών, και ότι τα καθήκοντά του είναι μεγάλα, ιερά και επακριβώς καθορισμένα. Οφείλει να αναπτύσσει και να διαμορφώνει την ψυχή του και να καταδύεται μέσα σε αυτήν.

Ο καλλιτέχνης πρέπει να έχει ένα μήνυμα να μεταδώσει. Δεν πρέπει να έχει ως στόχο να κατακτήσει την φόρμα, αλλά να προσαρμόσει την φόρμα στο εσωτερικό περιεχόμενο.

Ο καλλιτέχνης δεν γεννήθηκε για να ζήσει μια εύκολη κι ευχάριστη ζωή. Δεν έχει το δικαίωμα να ζει ανεύθυνα και να αποφεύγει κάθε επίπονη εργασία. Έχει αναλάβει την εκτέλεση ενός έργου που μπορεί να αποδειχθεί ο Σταυρός του. Όλες του οι πράξεις, τα συναισθήματα και οι συλλογισμοί αποτελούν την ανέγγιχτη αλλά στέρεη πρώτη ύλη από την οποία θα προέλθει το έργο του. Γι’ αυτό, δεν είναι ελεύθερος στη ζωή άλλα μόνο στην τέχνη.

Εάν ο καλλιτέχνης είναι ιερέας του “ωραίου”, τότε οφείλει να αναζητεί αυτό το ωραίο ακολουθώντας την ίδια βασική αρχή της εσωτερικής ανάγκης, που είδαμε και αλλού. Αυτό το “ωραίο” μπορεί να μετρηθεί μόνον με βάση το μεγαλείο αυτής της εσωτερικής ανάγκης.

(Απόσπασμα από το βιβλίο “On the Spititual in Art” του Wassily Kandinsky, πρώτη αγγλική μετάφραση, Νέα Υόρκη, 1946, μετάφραση ΓΙΚ)





– Η τέχνη δεν σκέφτεται λογικά

30 09 2015

Andrey Tarkovsky, Sculpting in Time: Reflections on the CinemaΣτην επιστήμη, κατά την στιγμή της ανακάλυψης, η λογική αντικαθίσταται από την διαίσθηση. Στην τέχνη, όπως και στην θρησκεία, η διαίσθηση ισοδυναμεί με πεποίθηση, με πίστη — είναι κατάσταση του νου και όχι τρόπος σκέψης. Η επιστήμη είναι εμπειρική, ενώ η σύλληψη της εικόνας διέπεται από την δυναμική της αποκάλυψης. Πρόκειται για αιφνίδιες εκλάμψεις φώτισης, σαν να ξεκαθαρίζει η ματιά μας, όχι όμως προς τα επιμέρους, αλλά προς το όλον, το άπειρο, προς αυτό που δεν υπάγεται σε ενσυνείδητη σκέψη.

Η τέχνη δεν σκέφτεται λογικά ούτε διατυπώνει κάποια λογική συμπεριφοράς. Εκφράζει το δικό της αξίωμα πίστης. Αν στην επιστήμη είναι δυνατόν να τεκμηριώσει κανείς την αλήθεια των ισχυρισμών του και να τους αποδείξει λογικά στους αντιπάλους του, στην τέχνη είναι αδύνατο να πείσεις κάποιον ότι έχεις δίκιο αν οι εικόνες σου τον άφησαν αδιάφορο, αν δεν κατάφεραν να τον κερδίσουν δίνοντάς του μια νέα αλήθεια για τον κόσμο και τον άνθρωπο, αν, τέλος, όταν βρέθηκε αντιμέτωπος με το έργο, απλούστατα βαρέθηκε.

… Ο καλλιτέχνης μας φανερώνει τον κόσμο του και μας αναγκάζει είτε να αποδεχτούμε αυτόν τον κόσμο είτε να τον απορρίψουμε αν θεωρήσουμε ότι πρόκειται για κάτι άσχετο και μη πειστικό. Δημιουργώντας μία εικόνα, ο καλλιτέχνης θέτει σε δεύτερη μοίρα την δική του σκέψη, η οποία γίνεται ασήμαντη μπροστά στην συγκινησιακή ένταση της εικόνας του κόσμου που του εμφανίστηκε σαν αποκάλυψη. Στην περίπτωση κάποιου ατόμου πνευματικά δεκτικού, μπορούμε κάλλιστα να πούμε ότι οι εντυπώσεις που προκαλεί ένα έργο τέχνης είναι αντίστοιχες προς εκείνες που προκαλεί μία καθαρά θρησκευτική εμπειρία. Η τέχνη επιδρά κυρίως στην ψυχή, διαμορφώνοντας την πνευματική δομή της.

Ο ποιητής έχει την φαντασία και την ψυχολογία ενός παιδιού, διότι, όσο βαθυστόχαστες κι αν είναι οι ιδέες του για τον κόσμο, οι εντυπώσεις του είναι πάντοτε άμεσες.

… Ο ποιητής δεν χρησιμοποιεί “περιγραφές” του κόσμου — συμμετέχει στην δημιουργία του.

(Απόσπασμα από το βιβλίο “Σμιλεύοντας τον χρόνο” του Αντρέι Ταρκόφσκι, Εκδόσεις Νεφέλη, 1987)





– Βυθιστείτε στον εαυτό σας…

23 09 2015

Rainer Maria Rilke

…Αν η καθημερινότητα σας σάς φαίνεται φτωχή, μην την καταφρονήσετε. Καταφρονήστε τον εαυτό σας που δεν είναι αρκετά ποιητής και δεν μπορεί να ανακαλύψει τα πλούτη της. Για τον δημιουργό δεν υπάρχει φτώχια, ούτε φτωχοί κι αδιάφοροι τόποι. Και μέσα στην φυλακή ακόμα αν ήσαστε κλεισμένος και οι τοίχοι της δεν άφηναν τους ήχους του κόσμου να φτάσουν ως εσάς, δεν θα σας έμεναν ωστόσο αμόλευτα μέσα σας τα παιδικά σας χρόνια, αυτός ο ανεκτίμητος πλούτος, ο θησαυρός των αναμνήσεων; Γυρίστε κατά κει τον νου σας. Πασχίστε να ανασύρετε απ’ το βυθό αυτών των περασμένων τις βουλιαγμένες εντυπώσεις. Η προσωπικότητά σας θα δυναμωθεί, η μοναξιά σας δεν θα είναι πια άδεια, και θα σας γίνει ένα καταφύγιο ονείρου όπου κανένας θόρυβος απ’ έξω δεν θα φτάνει. Κι αν από τούτη την επιστροφή στον εαυτό σας, από τούτη την καταβύθιση στον δικό σας κόσμο, ξεπηδήσουν στίχοι, δεν θα σκεφτείτε να ρωτήσετε τους άλλους αν είναι καλοί στίχοι. Κι ούτε θα αποζητήσετε να ενδιαφερθούν τα περιοδικά γι’ αυτούς. Οι στίχοι σας δεν θα’ ναι για σας παρά ένα αγαπημένο φυσικό σας κτήμα, ένα κομμάτι κι ένας φθόγγος απ’ την ζωή σας. Ένα έργο τέχνης είναι άξιο μόνον αν ξεπηδάει από μιαν ανάγκη. Για να το κρίνεις πρέπει να δεις ποια είναι η πηγή του.

…Βυθιστείτε στον εαυτό σας, ψάξτε στα βάθη απ’ όπου πηγάζει η ζωή σας. Εκεί θα βρείτε την απάντηση στο ερώτημα αν πρέπει να δημιουργείτε. Ίσως βγει πως η Τέχνη σας καλεί. Τότε, αγκαλιάστε αυτή την μοίρα, κρατήστε την για πάντα πάνω σας μ’ όλο το βάρος και το μεγαλείο της, χωρίς ποτέ να αποζητήσετε καμιάν αμοιβή απ’ έξω. Γιατί ο δημιουργός πρέπει να είναι ολόκληρος ένας κόσμος για τον εαυτό του, να βρίσκει τα πάντα στον εαυτό του και στην Φύση που μαζί της είναι δεμένος.

(Απόσπασμα από τα “Γράμματα σε ένα νέο ποιητή” του Rainer Maria Rilke σε μετάφραση Μάριου Πλωρίτη, Εκδόσεις Ίκαρος, 1973 — το παραπάνω γράμμα γράφτηκε το 1903)





– Ο δρόμος προς την Επίδαυρο

17 09 2015

Ασκληπιείον Επιδαύρου… Ξυπνήσαμε νωρίς και πήραμε ένα αυτοκίνητο να μας πάει στην Επίδαυρο. Η μέρα άρχισε με μια υπέροχη γαλήνη. Ήταν η πρώτη μου πραγματική επαφή με την Πελοπόννησο. Και δεν ήταν μια απλή ματιά, αλλά ένα ολόκληρο θέαμα που άνοιγε πάνω απ’ ένα κόσμο ακόμα σιωπηλό, τέτοιο που ίσως κληρονομήσει μια μέρα η ανθρωπότητα, όταν πάψει να επιδίδεται σε σφαγές και εγκλήματα. Αναρωτιέμαι πώς συμβαίνει και κανένας ζωγράφος μέχρι σήμερα δεν μας έχει δώσει την μαγεία αυτού του ειδυλλιακού τοπίου. Μήπως είναι υπερβολικά ξένο προς το δράμα, μήπως είναι υπερβολικά ειδυλλιακό; Είναι μήπως το φως υπερβολικά αιθέριο για να συλληφθεί από τον χρωστήρα; Αυτό μόνο μπορώ να πω, κι ίσως αποθαρρύνω τον υπεραισιόδοξο καλλιτέχνη: δεν υπάρχει ίχνος ασχήμιας εδώ, είτε γραμμής, είτε χρώματος, είτε μορφής, χαρακτηριστικού ή εντύπωσης. Είναι απόλυτη τελειότητα, όπως η μουσική του Μότσαρτ. Πράγματι, τολμώ να πω πως εδώ κρύβεται περισσότερος Μότσαρτ παρά οπουδήποτε αλλού στον κόσμο. Είναι σαν τον δρόμο προς την δημιουργία. Σταματά κανείς την αναζήτηση. Μένει σιωπηλός, ακινητοποιημένος από την σιωπή μυστηριακών αρχών. Αν μπορούσε να μιλήσει κανείς, τα λόγια του θα γίνονταν μελωδία. Δεν υπάρχει τίποτα που να μπορείς να αδράξεις, να απομονώσεις ή να αποθησαυρίσεις: το μόνο που υπάρχει είναι η κατάρρευση των τειχών που κρατούν φυλακισμένο το πνεύμα. Το τοπίο δεν υποχωρεί, αλλά εγκαθίσταται στους ανοιχτούς τόπους της καρδιάς. Στριμώχνεται, συσσωρεύεται, καταλαμβάνει όλο τον χώρο. Παύεις πλέον να διασχίζεις κάτι – ονόμασε το Φύση αν θέλεις – αλλά συμμετέχεις στην κατατρόπωση των δυνάμεων της πλεονεξίας, της κακίας, της ζήλιας, του εγωισμού, του μίσους, της αδιαλλαξίας, της ματαιοδοξίας, της αλαζονείας, της σκληρότητας, της δολιότητας και τόσων άλλων. Είναι η ανατολή της πρώτης ημέρας της μεγάλης ειρήνης, της ειρήνης της καρδιάς, που έρχεται πριν την παράδοση. Δεν θα γνώριζα ποτέ το νόημα της ειρήνης αν δεν πήγαινα στην Επίδαυρο. Όπως όλοι, χρησιμοποιούσα σ’ όλη μου την ζωή αυτή την λέξη, χωρίς ποτέ να συνειδητοποιώ ότι χρησιμοποιούσα κάτι το πλαστό.

(Απόσπασμα από τον “Κολοσσό του Μαρουσιού” του Χένρυ Μίλλερ, Εκδόσεις Κάκτος 1981, όπου ο Χ. Μίλλερ διηγείται την πρώτη του επίσκεψη στην Επίδαυρο, το 1939, λίγο πριν από την έναρξη του πολέμου – εξ ου και η αντιπολεμική αγωνία που διακρίνεται)





– Αρχαίοι ελληνικοί μύθοι στην Τέχνη (βίντεο)

10 05 2015

Gian Lorenzo Bernini, “Apollo e Dafne” (1622–25)

Μύθοι, νοήματα, προσλήψεις και απεικονίσεις.

Από την πρώτη διάλεξη της 6 Μαΐου 2015 του κύκλου με τίτλο “Αρχαίοι ελληνικοί μύθοι και διαχρονικές απεικονίσεις τους στην τέχνη” που πραγματοποιείται τον Μάιο 2015 στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, διάλεξα μερικά εκτενή αποσπάσματα σε βίντεο που νομίζω ότι βοηθούν στην κατανόηση του θέματος που συζητούμε.

Για να δείτε τα βίντεο, πατήστε εδώ. Για περισσότερα βίντεο, πατήστε εδώ.

Για να διαβάσετε περισσότερα για τον κύκλο, πατήστε εδώ.





– Το δρασκέλισμα του αγνώστου (βίντεο)

4 03 2015

stele3

Με την ολοκλήρωση του κύκλου διαλέξεων “Το δρασκέλισμα του αγνώστου” που διοργανώθηκε στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης τον Φεβρουάριο 2015 με την ευκαιρία της έκθεσης “Επέκεινα“, ανέβασα ορισμένα αποσπάσματα σε βίντεο στα οποία ασχολούμαστε τόσο με την ταφική τέχνη γενικότερα όσο και με τα επιτύμβια ειδικότερα.

Τα βίντεο αυτού του κύκλου χωρίζονται σε δύο ενότητες:

(Το ηχητικό μέρος των διαλέξεων υπάρχει στην ενότητα Podcast: Οι διαλέξεις του ΜΚΤ)





– Caravaggio – Το φως

3 03 2015

Με αφορμή τα μαθήματα Ιστορίας της Τέχνης που πραγματοποιώ στη Γκαλερί Μαρνέρη, δημοσιεύω μια μικρή αναφορά στον τρόπο που λειτουργεί το φως στα έργα του Caravaggio και στην ομώνυμη ταινία του Derek Jarman, θέματα με τα οποία θα ασχοληθούμε μεταξύ άλλων στη συνάντηση της ερχόμενης Πέμπτης 5 Μαρτίου.

car 5

Στο έργο του Λομβαρδού ζωγράφου το φως παίζει κυρίαρχο ρόλο στο πλάσιμο των μορφών και των αντικείμενων, στη συγκρότηση της ατμόσφαιρας του χώρου και στην ανάδειξη της δραματικότητας των επεισοδίων. Εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων οι σκηνές λαμβάνουν χώρα σε υποφωτισμένους εσωτερικούς χώρους, μακριά από το φως της ημέρας, χώρους που δημιουργούν την αίσθηση κλειστού καταφυγίου. Ακραία συναισθήματα ενοικούν σε αυτούς τους χώρους: μοναξιά, περισυλλογή και προσδοκία, αλλά και έκπληξη, δραματική εξέλιξη και απροσδόκητη ανατροπή (εικ. 3-4).

car 4

Read the rest of this entry »





– [Dürer] Praying hands – [Athens] Praying for us

1 03 2015
1508-09 Heller Altar  study of Praying Hands brush and grey wash heightened with white on blue prepared paper 29.1 x 19.7 cm Albertina, Vienna

Εικόνα 1

Με αφορμή την ερώτηση της Βίβιαν για το γκράφιτι της οδού Πειραιώς, αξίζει, ίσως να αναφέρουμε τα εξής:

Το έργο από το οποίο εμπνεύστηκε το γκράφιτι είναι ένα πολύ όμορφο σχέδιο του Ντύρερ με τον συμβατικό τίτλο Χέρια που προσεύχονται [Betende Hände / Praying Hands] (Εικόνα 1), διαστάσεων 29× 20 εκ., φτιαγμένο με μαύρο μελάνι και λευκό τονισμό πάνω σε χειροποίητο, χρωματισμένο μπλε χαρτί και βρίσκεται στην Albertina, στη Βιέννη. Πρόκειται για ένα σχέδιο που φτιάχτηκε γύρω στο 1508 και αποτελεί μελέτη για τα χέρια του αποστόλου στο κάτω δεξιό μέρος του κεντρικού τμήματος του βωμού Heller (Heller Altar).

Το έργο αυτού του βωμού είναι ένα τρίπτυχο που δημιουργήθηκε το 1507-1509 από τον Ντύρερ (εσωτερική όψη) και τον Γκρούνεβαλντ (εξωτερική όψη) κατά παραγγελία του Jacob Heller, πλούσιου εμπόρου της Φρανκφούρτης από τον οποίον πήρε και το όνομά του. Εκατό χρόνια αργότερα, το 1615, το έργο αγοράστηκε από τον Μαξιμιλιανό Α’, δούκα της Βαυαρίας και βρέθηκε στο Μόναχο όπου δυστυχώς καταστράφηκε σε μια πυρκαγιά το 1729. Υπάρχει ένα αντίγραφό του, που είχε δημιουργηθεί από τον Jobst Harrich , ώστε να αντικαταστήσει το πρωτότυπο που μεταφέρθηκε από τη Φρανκφούρτη στο Μόναχο και το οποίο βρίσκεται σήμερα στο Städel της Φρανκφούρτης (Εικόνα 2).

Read the rest of this entry »





– Τοπίο και Έλληνες εικαστικοί (βίντεο)

21 02 2015

Image1s

Από τον κύκλο διαλέξεων με τίτλο “Τοπίο και Έλληνες εικαστικοί” που διοργανώνεται στο Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας στην Κηφισιά τον Φεβρουάριο 2015, έχω επιλέξει ορισμένα εκτεταμένα αποσπάσματα που νομίζω ότι είναι αρκετά κατατοπιστικά για το θέμα.

Έχω ανεβάσει τις εξής ενότητες:

 

(Το ηχητικό μέρος των διαλέξεων υπάρχει στην ενότητα Podcast)





– Γιάννης Σπυρόπουλος

14 02 2015

Η απεικόνιση του ελληνικού τοπίου από την παραστατικότητα στην αφαίρεση

Με αφορμή τον κύκλο διαλέξεων που πραγματοποιώ αυτόν τον καιρό στο Μουσείο Γουλανδρή-Φυσικής Ιστορίας στην Κηφισιά,  με θέμα την απεικόνιση του ελληνικού τοπίου από τους Έλληνες εικαστικούς, κάνουμε μια μικρή αναφορά στο έργο του Γιάννη Σπυρόπουλου, του μεγάλου ζωγράφου της αφαίρεσης, το έργο του οποίου, μεταξύ άλλων, θα έχουμε τη δυνατότητα να δούμε αναλυτικά στη δεύτερη διάλεξη του κύκλου που θα πραγματοποιηθεί την ερχόμενη Δευτέρα, 16 Φεβρουαρίου 2015, στην Κηφισιά.

Ο Σπυρόπουλος είναι ο μεγάλος καλλιτέχνης της ελληνικής αφαίρεσης. Ο ίδιος έλεγε ότι «η αφαίρεση είναι απόσταξη» και έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να παρακολουθήσει κάποιος τον τρόπο με τον οποίο ο ζωγράφος ξεκινά από παραστατικές αφετηρίες του ελληνικού τοπίου και στη συνέχεια προχωρά σε σταδιακές συμπυκνώσεις, αφαιρέσεις και τροποποιήσεις  για να καταλήξει στο τελικό αποτέλεσμα της αφαιρετικής του διατύπωσης.

Ένα πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα αυτής της διαδικασίας είναι η σειρά με τις «Σκάλες της Μυκόνου» στην οποία ο Σπυρόπουλος ακολουθεί την διαδικασία «αρχική αποτύπωση – επεξεργασία – αναδημιουργία – αφαίρεση/απόσταξη – τελική διατύπωση». Πρόκειται για μια σειρά έργων που επεξεργάζεται από το 1955 μέχρι το 1958 και έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε τα στάδια της δημιουργικής του πορείας:

Read the rest of this entry »





– Ταφική τέχνη στην Αρχαία Ελλάδα

10 02 2015

geometricΑπό τον κύκλο διαλέξεων με τίτλο “Το δρασκέλισμα του αγνώστου” που διοργανώνεται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης τον Φεβρουάριο 2015 με την ευκαιρία της έκθεσης “Επέκεινα“, ανέβασα τρια βίντεο όπου μιλάμε για την ταφική τέχνη κατά την Γεωμετρική και την Αρχαϊκή εποχή στην Αρχαία Ελλάδα.

Στο πρώτο βίντεο κάνουμε μια πολύ μικρή εισαγωγή στον τρόπο που οι αρχαίοι Έλληνες είχαν επιλέξει (με αποκορύφωμα στην Αρχαϊκή εποχή) για να δίνουν απαντήσεις στα οντολογικά ερωτήματα που απασχολούν κάθε άνθρωπο. Πώς εξηγείται το γεγονός ότι δεν διέθεταν ένα ιερό βιβλίο που να περιέχει αυτές τις απαντήσεις; Τι δείχνει το γεγονός ότι με την πάροδο των αιώνων δόθηκαν διαφορετικές απαντήσεις στα ίδια ερωτήματα;

Στο δεύτερο βίντεο ασχολούμαστε με την Γεωμετρική εποχή, η οποία ακολούθησε τους λεγόμενους σκοτεινούς χρόνους (τον “Ελληνικό μεσαίωνα”), κατά την οποία ο άνθρωπος θέλησε να βάλει τάξη στον κόσμο του (“να ορίζει και όχι να ορίζεται”), και φυσικά διάλεξε ως εργαλείο την Γεωμετρία με την ακρίβεια και την σαφήνειά της. Στις αναπαραστάσεις αυτής της εποχής δεν αναγνωρίζουμε πρόσωπα. Η τέχνη δεν “αναπαριστά” αλλά “σημαίνει”. Το Σώμα Σήμα.

Στο τρίτο βίντεο μιλάμε για την Αρχαϊκή εποχή, στην οποία έφθασε ο άνθρωπος όταν άρχισε να αναρωτιέται “πώς” και όχι απλώς “τί”. Πόσο συνέβαλε η ανάπτυξη της Φιλοσοφίας σε αυτό; Είναι η εποχή που το σώμα αποκτά μορφή. Το Σώμα Μορφή.

Όταν ολοκληρωθούν οι διαλέξεις και γίνει τελική επεξεργασία του υλικού, θα ανεβάσω και άλλα βίντεο.

* * *

Για να δείτε τα βίντεο, πατήστε εδώ. Για να πάτε στην κεντρική σελίδα ΒΙΝΤΕΟ, πατήστε εδώ.

(Το ηχητικό μέρος των διαλέξεων υπάρχει στην ενότητα Podcast: Οι διαλέξεις του ΜΚΤ)

Διαβάστε μια περιγραφή του κύκλου πατώντας εδώ ή επισκεφθείτε τον ιστοχώρο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης.

 





– Greco: Το Σώμα

19 11 2014
El Greco: The Opening of the Fifth Seal (1608-1614)

El Greco: The Opening of the Fifth Seal (1608-1614)

«Το σώμα – που είναι για τον Greco ένα πλαστικό δεδομένο, πού αλλάζει ακατάπαυστα, και ταυτοχρόνως ένα πνευματικό και συγκινησιακό δεδομένο – είναι στο έργο του Greco ένα σημείο πού αντλεί τη σημασία του, τη δυνατή συμβολική του φόρτιση, από το σύνολο του οποίου είναι μέρος. Όλα λειτουργούν με συνδυασμούς όπως λειτουργούν οι μύθοι; ένα στοιχείο ξαναχρησιμοποιείται και υφίσταται νέα επεξεργασία. Έχουμε την εντύπωση ότι, βρισκόμαστε μπροστά σε χώρους πού αλλάζουν συνεχώς και πού κατοικούνται από ανθρώπινα σώματα. Τα προηγούμενα πρότυπα αναπαράγονται τροποποιημένα και ταυτοχρόνως φορτισμένα με νέες σημασίες. Αυτή είναι η μυθολογία του Greco, όχι με την Ελληνική ή την Ρωμαϊκή έννοια, αλλά με την έννοια ότι τα επαναλαμβανόμενα στοιχεία λειτουργούν όπως μέσα σε έναν μύθο. Διακρίνουμε την κρυφή επιθυμία του Γκρέκο να κάνει μία πραγματική κοσμογονία. Να γιατί είναι σχεδόν μάταιη ή προσπάθεια ορισμού ενός κώδικα σημείων ο όποιος να ισχύει για όλους τους πίνακες. Στα πρώτα έργα του Γκρέκο ο κανόνας του σώματος μένει πολύ κοντά στην κλασική παράδοση. Έτσι αποδεικνύεται ή δεξιοτεχνία του να αποδίδει την ανθρώπινη μορφή είτε εκ του φυσικού, είτε αντιγράφοντας τα έργα των μεγάλων ζωγράφων. Οι Μανιεριστές ζωγράφοι ένιωθαν τον πειρασμό να εγκαταλείψουν την κλασική αυστηρότητα της αναπαραστάσεως του σώματος. Γι’ αυτούς ήταν δύσκολο να αρνηθούν αυτήν την παράδοση και να παραδοθούν σε αυτό πού χαρακτηρίζεται συχνά ως «επιστροφή στον Μεσαιωνισμό στην τέχνη». Για τον Greco ήταν πολύ πιο εύκολο, αν λάβουμε υπ’ όψιν μας την παιδεία του και την κοσμοαντίληψη του. Αν για την Ιταλική τέχνη η αφαίρεση και ο αντικλασικισμός ήταν κάτι ευχάριστα καινούργιο, για τη βυζαντινή τέχνη ήταν η ίδια η ουσία της αναπαράστασης. Η ανάμνηση των μακρών, αποσκελετωμένων, άκρως ιδεαλιστικών και πνευματικών μορφών των βυζαντινών εικόνων βοήθησε τον Γκρέκο να καταλάβει την εκφραστική δυνατότητα των μανιεριστικών επινοήσεων και να επωφεληθεί ώστε να δημιουργήσει μία προσωπική τεχνοτροπία ανήκουστης τόλμης. Χάρη στην ικανότητα του να χρησιμοποιεί, για δικούς του σκοπούς, μορφές πού επινόησαν άλλοι, καταφέρνει να συμφιλιώσει μορφή και περιεχόμενο – στοιχεία πού είχαν αποσυνδεθεί για τους Μανιεριστές.

Read the rest of this entry »





– Η περίπτωση Pontormo

6 11 2014

«Ο ζωγράφος καθορίζει το νόμο του κόσμου μες από τη ματιά του. Υπάρχει μια στιγμή που κάθε απόσταση ανάμεσα στον αντιληπτό χώρο και στον φανταστικό εξαφανίζεται. Όταν ένας ζωγράφος εργάζεται, κάθεται απέναντι στον μουσαμά. Στην αρχή ο μουσαμάς είναι άδειος — το συναίσθημα μπορεί να είναι φοβερό — κατόπιν γεμίζει. Έτσι και το τελείωσε, το έργο είναι ένας κόσμος. Καμωμένο μες από τη ματιά και για τη ματιά. Μέσα από τη ματιά τον για τη δική μας ματιά.

Όταν δουλεύει ένας ζωγράφος, κάθεται απέναντι στον μουσαμά. Όταν ό μουσαμάς γίνεται Έργο, ό καλλιτέχνης εξαφανίζεται. Μια εξαφάνιση τραγική και αναγκαία, μες στο έργο. Στην παλιά του θέση είμαστε εμείς. Ένας καλλιτέχνης απέναντι στο έργο δεν έχει ποτέ θέση. Η εμφάνιση του έργου μας δίνεται μαζί με την εξαφάνιση του δημιουργού.

Εξαφανιζόμενος, επανεμφανίζεται.

Βλέπουμε τον Jacopo da Pontormo σε κάποια γωνία του μουσαμά του, χαμένο στις σερπεντίνες του, μοναχική ανθρώπινη μορφή, εξόριστο σ’ ένα χώρο συμπιεσμένο, τριγυρισμένο από έφηβους αγγέλους και ρωμαλέες Παρθένες. Η μορφή του στην “Αποκαθήλωση” της Santa Felicità είναι Επιφάνια: μια σκιά της επανεμφάνισης στο δικό του όνειρο. Είναι κάτι περισσότερο από αυτοπροσωπογραφία, έχουμε εδώ ένα έμβλημα. Ο ζωγράφος αίφνης μας αποκαλύπτεται ταυτόχρονα με το έργο. Μέσα στον κόσμο των εικόνων, απέβη — ο ίδιος — μια εικόνα. Ένα πλάσμα της ματιάς προσφέρεται σε μας στόχος της ματιάς. Εμείς — τώρα — γεμίζουμε έναν χώρο προνομιούχο, έναν χώρο κενό. Θεωρούμε έναν κόσμο της εικόνας, τον ξαναπλάθουμε με την υπερηφάνεια της ατομικής μας ματιάς. Είμαστε πραγματικοί, ζωντανοί. Βλέπουμε ένα ίνδαλμα της φαντασίας. Η θέση πού κατέχουμε είναι μιας κάποιας εξαφάνισης. Σ’ αυτή τη θέση, την πέρα από το εύθραυστο σύνορο που διαχωρίζει την πραγματικότητα από την εικόνα της, μας περιτριγυρίζουν ματιές από τον κόσμο της όρασης. Τα μάτια της εικόνας — του πλέον φορτισμένου πάθους της ματιάς — δημιουργούν γύρω μας έναν άλλον χώρο. Μια ματιά μας έρχεται αριστερά, η άλλη πέφτει δεξιά, μια τρίτη γλιστρά πάνω από το κεφάλι μας. Και σ’ αυτό το τύλιγμα όπου η ένταση της όρασης του δημιουργού επιστρέφει στον τόπο του δικού του μαρτυρίου, μια τελευταία ματιά καρφώνεται κατευθείαν σε μας: είναι η ματιά του ζωγράφου. Μέσα από τα μάτια του ολόκληρο το έργο του μάς κοιτάζει.  Η εμφάνιση του, εκεί, μοιάζει τυχαία ενώ στην ουσία είναι ένα σύμβολο. Ένα απαλό γλίστρημα των φαντασμάτων τον αποκάλυψε.  Η θέση που κατέχει τώρα βρίσκεται πέρα από τη δική του εικόνα: είναι ένας χώρος ουδέτερος, πιο εξωπραγματικός και από αυτό το ίδιο το εξωπραγματικό της δημιουργίας. Χρειάζεται κάποιο νεύμα για να μας πούνε: νάτος, είναι εδώ. Χρειάζεται κι ένα άλλο νεύμα για να καταλάβουμε την εύθραυστη εμφάνιση του, μέσα σ’ ένα βελούδινο ένδυμα: η μορφή του μπορεί να διαλυθεί ξαφνικά σαν ένα σύννεφο.

Ο Pontormo αποκαλύπτεται στον ίδιο αυτό το χώρο των έργων του. Εδώ η ματιά δεν είναι πια ένα απλό κέντρο μιας γεωμετρικής προοπτικής. Η ανατροπή του χώρου αποσκοπεί να ενισχύσει τη δύναμη της εικόνας μέχρι την έκρηξη και την εξάπλωσή της στο πραγματικό. Έναν αιώνα πριν, η ζωγραφική προξενούσε τη ζωντανή εμπειρία της εικόνας.

Ο Pontormo είναι ο πρώτος ήρωας και το πρώτο θύμα της παράτολμης περιπέτειας του μανιερισμού.»

Απόσπασμα από το βιβλίο του Victor Ieronim Stoichita “ΜΑΝΙΕΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΡΕΛΑ: Η περίπτωση Pontormo” (μετάφραση Δ. Δεληγιάννη, εκδόσεις Νεφέλη, 1982, εξαντλημένο).

 





– Το Εγκυκλοπαιδικό Παλάτι στη Βακαλό

30 04 2014
Palazzo Enciclopedico, Venezia 2013

“Το Εγκυκλοπαιδικό Παλάτι” – Η 55η Μπιενάλε της Βενετίας

Όνειρα και ουτοπίες, παραισθήσεις και οράματα, συνειδητές και ασυνείδητες διεργασίες, μυθολογία και τεχνολογία, επιστήμη και επιστημολογία αποτελούν ουσιαστικές πηγές έμπνευσης για τα έργα της 55ης Μπιενάλε της Βενετίας. Οι δημιουργοί των έργων, άλλοτε με ευρύτατη, άλλοτε χωρίς καθόλου εικαστική παιδεία εξερευνούν και διερευνούν τις δυνατότητες του μυαλού και του σώματος να συλλάβει και να κατανοήσει τον κόσμο γύρω τους και μέσα τους με ένα μεγάλο εύρος καλλιτεχνικών διατυπώσεων. Οι εθνικές συμμετοχές ακροβατούν ανάμεσα στην ανάγκη συγκρότησης εθνικών αφηγήσεων και στην πλήρη αποδέσμευση από αυτές με στοχαστικό προβληματισμό που συνδέει το παρόν με το παρελθόν, το τοπικό με το παγκόσμιο και το ατομικό με το συλλογικό. Όλα αυτά αποτελούν πρόσωπα, έργα και έννοιες που ευθέως ή εμμέσως συγκροτούν ένα συναρπαστικό εικαστικό πανόραμα σύγχρονης και παλαιότερης τέχνης που παρουσιάστηκε από τον Ιούνιο μέχρι τον Νοέμβριο του 2013 στην 55η Μπιενάλε της Βενετίας με τίτλο «Το Εγκυκλοπαιδικό παλάτι».

Read the rest of this entry »





– Από την Ύστερη Αρχαιότητα στο Βυζάντιο (upd.)

1 03 2014

Στα πλαίσια του κύκλου διαλέξεων που μόλις ξεκίνησε στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, σκέφτηκα ότι ενδεχομένως θα είχαν ενδιαφέρον για τους ακροατές ορισμένα κείμενα, ομιλίες και βίντεο που περιέχονται σε αυτό το website πάνω στο θέμα που συζητάμε. Έτσι, συγκέντρωσα σε αυτό το ποστ διάφορες παραπομπές σε υλικό που έχει είτε άμεση είτε έμμεση σχέση με το θέμα μας.

Πριν προχωρήσουμε, προτείνω ένα δεκαπεντάλεπτο βίντεο με την εισαγωγή που κάναμε κατά την πρώτη διάλεξη της 26 Φεβρουαρίου 2014, που πιστεύω ότι θα διευκολύνει την παρακολούθηση αυτού του κύκλου. Πατήστε εδώ για να δείτε το βίντεο “Από την Ύστερη Αρχαιότητα στο Βυζάντιο: Εισαγωγή”.

.

ΚΕΙΜΕΝΑ

Το κείμενο “Λίγα λόγια για την Βυζαντινή τέχνη” (του 2012) πιστεύω ότι αποτελεί μια πολύ καλή εισαγωγή για όποιον πρόκειται να παρακολουθήσει τον κύκλο των διαλέξεων.

Επίσης το κείμενο “Από την Ύστερη Αρχαιότητα στην Χριστιανική Εποχή” (του 2009) έχει ενδιαφέρον για την συγκεκριμένη περίοδο που εξετάζουμε.

Για την τέχνη του ψηφιδωτού, υπάρχουν επίσης δύο ενδιαφέροντα κείμενα: “Το Βυζαντινό Ψηφιδωτό” της Ελένης Βακαλό (απόσπασμα) που προσεγγίζει αισθητικά το θέμα, και “Η Τεχνική του Ψηφιδωτού” που περιγράφει την τεχνική και κατασκευαστική πλευρά.

.

ΟΜΙΛΙΕΣ (PODCAST)

Αν έχετε διάθεση, μπορείτε να ακούσετε μια παλιότερη διάλεξη που είχα κάνει στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών το 2008 με τίτλο “Εισαγωγή στην Βυζαντινή Τέχνη“, χρησιμοποιώντας τον παρακάτω audio player.

Παρά το γεγονός ότι σε αυτόν τον κύκλο διαλέξεων δεν πρόκειται να ασχοληθούμε με την Ρωσία ή με τους ύστερους αιώνες της Βυζαντινής τέχνης, πιστεύω ότι έχουν ενδιαφέρον δύο σχετικές ομιλίες μου, επίσης του 2008: “Ρωσικές εικόνες (12ος και 13ος αιώνας)” και “Ρωσικές εικόνες μέχρι τον 17ο αιώνα (Αντρέι Ρουμπλιώφ, Διονύσιος και Θεοφάνης ο Έλλην)” χρησιμοποιώντας τον παρακάτω audio player.

.

Θυμηθείτε: Για κάθε διάλεξη του κύκλου, μπορείτε να βρίσκετε ολόκληρο το ηχητικό μέρος της στην σελίδα Podcast: Οι διαλέξεις του ΜΚΤ.

.

ΒΙΝΤΕΟ

Από μία διάλεξη που είχα δώσει το 2011 με θέμα “Τα Χέρια στην Τέχνη” έχω δημιουργήσει τέσσερα βίντεο με τίτλους “Τα χέρια στην αρχαιελληνική γλυπτική“, “Τα χέρια στα αρχαιοελληνικά επιτύμβια“, “Τα χέρια στην Βυζαντινή τέχνη” και “Τα χέρια στην Αναγεννησιακή τέχνη“. Πιστεύω ότι έχουν ενδιαφέρον, τόσο μεμονωμένα όσο και σε συνδυασμό μεταξύ τους. Για να τα δείτε πατήστε εδώ Τα χέρια στην Τέχνη

Δεδομένου ότι ήδη από την πρώτη διάλεξη αναφερθήκαμε στην Μονή Οσίου Λουκά Βοιωτίας, προτείνω δύο πολύ σύντομα σχετικά βίντεο που δημιουργήθηκαν επί τόπου.
Μονή Οσίου Λουκά: Η ιστορία των ναών
Μονή Οσίου Λουκά: Η Κρύπτη

Τέλος, από την επίσκεψη στο Ρωσικό Μουσείο της Αγίας Πετρούπολης το 2008 υπάρχουν τρία μικρά βίντεο για την Ρωσική αγιογραφική τέχνη με τίτλους “Η οντολογική γλώσσα της Ρωσικής Αγιογραφίας“, “Η τεχνοτροπία της Ρωσικής Αγιογραφίας” και “Ρωσική Αγιογραφία και Αντρέι Ρουμπλιώφ“. Για να τα δείτε πατήσε εδώ Ρωσική Αγιογραφία





– Σύντομη Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Αγγειογραφία

1 06 2013

Συμπληρώνονται αυτές τις μέρες έξι χρόνια από τότε που ξεκίνησε αυτό το μπλογκ. Γράφτηκαν πολλά άρθρα, και βεβαίως θα ήθελα να είχαν γραφτεί περισσότερα! Εκείνο πάντως που δαικρίνεται καθαρά μετά από τόσα χρόνια, είναι οι προτιμήσεις των αναγνωστών όπως προκύπτουν από την αναγνωσιμότητα των αναρτήσεων. Σκέφτηκα λοιπόν (όπως με συμβούλεψαν άνθρωποι ειδικότεροι από εμένα) να φέρω στην “επιφάνεια” μερικά από τα περισσότερο διαβασμένα κείμενα διότι πολλές φορές αυτά χάνονται μέσα στο πλήθος.

Ένα αγαπημένο μου θέμα υπήρξε πάντοτε η αρχαία Ελληνική αγγειογραφία, και με χαρά είδα ότι μία “Σύντομη Εισαγωγή στην αρχαία Ελληνική αγγειογραφία” που είχα αναρτήσει προ τετραετίας, διαβάστηκε πολύ. Αναδημοσιεύω εδώ το κείμενο αυτούσιο:

Σύντομη Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική ΑγγειογραφίαΣτο βάθος του χρόνου, από την όγδοη χιλιετία έχουμε τα εξαιρετικά νεολιθικά αγγεία, η διακόσμηση των οποίων αποδίδει σχήματα που απ’ όσο μπορούμε να καταλάβουμε είναι η εικονοποιημένη κίνηση των ανθρώπων στις καθημερινές τους ασχολίες: το όργωμα με την κίνηση βουστροφηδόν, οι φλόγες που τυλίγουν ένα αγγείο και το μετατρέπουν από χώμα σε ένα στερεό δοχείο. Όλα αυτά, για τον νεολιθικό άνθρωπο, που ζει για πρώτη φορά σε μια μόνιμη εγκατάσταση, αποτελούν ένα μικρό θαύμα. Το μικρό θαύμα του ανθρώπου, που μπορεί να ορίσει την ζωή του, να την πάρει στα χέρια του, να έχει αποθέματα, να έχει καλή οργάνωση των βιοτικών του αναγκών. Όταν λοιπόν έρχεται η ώρα να τα απεικονίσει όλα αυτά — να ζωγραφίσει δηλαδή διάφορα σχέδια πάνω σε ένα αγγείο για να το κάνει πιο όμορφο — έρχεται απέναντι σε αυτό το ερώτημα: Τι είναι αυτό που χαρακτηρίζει την ζωή μου; Πως οι καθημερινές μου κινήσεις μπορούν να με κάνουν πιο ασφαλή και πιο ευτυχισμένο στην κοινότητα που ζω; Απ’ ό,τι φαίνεται στα νεολιθικά χρόνια αυτή είναι η κυρίαρχη αντίληψη των γεωμετρικών μοτίβων που υπάρχουν στα αγγεία.

Read the rest of this entry »





– Φυλές και πολιτισμοί

19 04 2013
Ελένη Ζούνη "Υπέροχοι Άνθρωποι", 2003

Ελένη Ζούνη “Υπέροχοι Άνθρωποι”, 2003

Πολύς λόγος γίνεται τελευταία (για άλλη μια φορά) για ανώτερες και κατώτερες φυλές, για ανώτερους και κατώτερους πολιτισμούς. Το ανησυχητικό είναι ότι κάθε φορά που στην νεότερη ιστορία φουντώνουν τέτοιες συζητήσεις, τα επακόλουθα είναι πολύ οδυνηρά για την ανθρωπότητα. Σε τέτοιες περιπτώσεις, πάντα θυμάμαι ένα κείμενο του Κλωντ Λεβί-Στρως του 1952 (αλλά πάντα επίκαιρο), ένα μικρό απόσπασμα του οποίο αντιγράφω εδώ:

«Κάθε φορά πού ερχόμαστε να χαρακτηρίσουμε έναν πολιτισμό ως αδρανή ή στάσιμο οφείλουμε ν’ αναρωτηθούμε μήπως αυτή η φαινομενική ακινησία προέρχεται από τη δική μας άγνοια των συνειδητών ή ασυνείδητων ενδιαφερόντων του και μήπως αυτός ο πολιτισμός, επειδή διαθέτει κριτήρια διαφορετικά απ’ τα δικά μας, πέφτει, κατά την άποψη μας, θύμα της ίδιας ψευδαίσθησης. Με άλλα λόγια θα φαινόμαστε ο ένας στον άλλον στερημένοι ενδιαφέροντος μόνο και μόνο επειδή δεν μοιάζουμε.

Read the rest of this entry »





– Με αφορμή το παλαιό μουσείο …

10 02 2013
Η Κόρη του Ευθυδίκου (π. 490 π.Χ.)

Η Κόρη του Ευθυδίκου (π. 490 π.Χ.)

Παρακολουθώ με ενδιαφέρον τις τελευταίες ημέρες την συζήτηση που γίνεται γύρω από την τύχη του παλαιού μουσείου της Ακρόπολης, δηλαδή του μουσείου που κτίσθηκε το 1865-1874 σε σχέδια του αρχιτέκτονα Παναγή Κάλκου. Εκεί, ανάμεσα σε άλλα ευρήματα, φυλάχθηκαν για 120 χρόνια (πριν μεταφερθούν στο νέο μουσείο) τα γλυπτά που είχαν καταστραφεί κατά την δεύτερη περσική εισβολή. Τα γλυπτά αυτά έχουν μια συγκινητική ιδιαιτερότητα που αξίζει να αναφέρουμε.

Όταν οι Πέρσες κατέλαβαν την Αθήνα, οι Αθηναίοι εγκατέλειψαν την πόλη για να σωθούν στην Αίγινα, την Σαλαμίνα και αλλού. Οι Πέρσες κατέστρεψαν τα πάντα. Όταν αργότερα απωθήθηκαν, οι Αθηναίοι περισυνέλεξαν όλα τα σπασμένα αγάλματα. Και ενώ θα περίμενε κανείς ότι θα τα απομάκρυναν από τον βράχο ως απορρίμματα ή ως οικοδομικό υλικό (όπως θα γινόταν σήμερα), οι Αθηναίοι τα πήραν έτσι όπως ήταν σπασμένα, άνοιξαν ένα μεγάλο λάκκο πάνω στην Ακρόπολη και τα έθαψαν, όπως ακριβώς είχαν θάψει και τα αγαπημένα τους πρόσωπα που χάθηκαν στον πόλεμο. Βλέπετε, όλα αυτά τα αγάλματα δεν ήταν απλώς διακοσμητικά στοιχεία και στολίδια, αλλά οντότητες που καθόριζαν την ίδια την ζωή τους. Άλλωστε, ανήκαν στην Θεά και δεν ήταν δυνατόν να τα πάνε αλλού.

Έτσι λοιπόν έχουμε εμείς σήμερα την δυνατότητα να βλέπουμε τις Κόρες στο νέο μουσείο.

Με αυτή την ευκαιρία θυμήθηκα και ένα κείμενο που είχα αναρτήσει μετά από μια επίσκεψη στο νέο μουσείο της Ακρόπολης, με τίτλο “Με οδηγούς τις Κόρες της Ακροπόλεως“, που νομίζω ότι έχει ενδιαφέρον.





– Η αμφιβολία του Σεζάν

5 02 2013

Paul Cézanne: Le Grand Baigneur (1888)Μιλώντας προσφάτως για τον Σεζάν, αναφέρθηκα όπως πάντα στο πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του Maurice Merleau-Ponty που στα Ελληνικά κυκλοφορεί ως “Η Αμφιβολία του Σεζάν” (εκδόσεις Νεφέλη, 1991) σε μετάφραση Αλέκας Μουρίκη, στην οποία οφείλεται επίσης και το εξαιρετικό εισαγωγικό κείμενο που μας εισάγει στην σκέψη του Μερλώ-Ποντύ. Αντιγράφω ένα πολύ ενδιαφέρον απόσπασμα.

Η αντιληπτική μας συμπεριφορά δεν μπορεί να θεωρηθεί ούτε απλό αποτέλεσμα της επενέργειας των εξωτερικών πραγμάτων πάνω στο σώμα (καθαρή εξωτερικότητα) ούτε εξαρτάται αποκλειστικά και μόνον από τη δραστηριότητα ενός γνωρίζοντος υποκειμένου, μιας καθαρής συνείδησης (καθαρή εσωτερικότητα). Αναδύεται μάλλον μέσα από τις σχέσεις που το συγκεκριμένο υποκείμενο (σωματικό εγώ και σκεπτόμενο ον ταυτοχρόνως) συνάπτει με τον κόσμο και τα πράγματα γύρω του. Υποκείμενο, σώμα και κόσμος είναι λοιπόν οι βασικοί άξονες γύρω από τους οποίους στρέφεται η μερλωποντιανή φαινομενολογία της αντίληψης. Μέσω της κατάστασης και της θέσης του σώματος μας — το οποίο δεν αποτελεί απλώς πράγμα ανάμεσα στα πράγματα, αλλά τον τόπο όπου το πνεύμα περιβάλλεται το σχήμα μιας συγκεκριμένης φυσικής και ιστορικής κατάστασης — συλλαμβάνουμε τον εξωτερικό χώρο. Μας προσφέρει άμεση πρόσβαση στο χώρο μέσα στον οποίο κατοικούμε και μετακινούμαστε. Το σώμα αποτελεί κάτι πολύ περισσότερο από ένα μέσο ή όργανο: “είναι η έκφραση μας μέσα στον κόσμο, η ορατή μορφή των προθέσεων μας”. Μέσω του σώματος και των κινητικών και συγκινησιακών λειτουργιών του διαμορφώνεται η αντίληψη μας των πραγμάτων. Όσο για τα πράγματα τα οποία αντιλαμβανόμαστε, δεν αποτελούν περατωμένα όντα, των οποίων ο νους κατέχει εκ των προτέρων τους νόμους κατασκευής και, επομένως, μπορεί να θέσει απέναντι του ως αντικείμενα προς εξέταση. Είναι ανοιχτά και ανεξάντλητα σύνολα, τα οποία ποτέ δεν θα μπορέσουμε να διερευνήσουμε ολοκληρωτικά, εφόσον δεν μας δίνονται παρά μόνον σε μερικές από τις όψεις τους και υπό ορισμένη προοπτική.

Read the rest of this entry »





– Paul Gauguin

3 12 2012

Με αφορμή την παρουσίαση του έργου του Πωλ Γκωγκέν, την Δευτέρα 3/12/2012, στα πλαίσια του σεμιναρίου “Οι αναζητήσεις της μοντέρνας τέχνης: Αποφάσεις, καταφάσεις, αντιφάσεις” που πραγματοποιείται κάθε Δευτέρα βράδυ (21:00) στα Εργαστήρια Τέχνης και Πολιτισμού, στην Αγία Παρασκευή (www.ergastiriatehnis.gr) αναφέρω κάποιες πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του.

Επίσης, στην ενότητα ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ μπορείτε να βρείτε μία βασική βιβλιογραφία για τους τέσσερις βασικούς εκπροσώπους του Μετα-Ιμπρεσιονισμού (πατήστε εδώ).

Paul Gauguin (1848-1903)

Στη μυθιστορηματική ζωή και το έργο του ο Eugène Henri Paul Gauguin (1848-1903) σηματοδοτεί την αποξένωση του καλλιτέχνη με τις πολιτιστικές αξίες της εποχής του και την φυγή προς ένα χώρο και μια τέχνη που να στοιχειοθετεί και να εκφράζει όλα όσα οι υφολογικές αναζητήσεις της Δυτικής τέχνης είχαν αποστερήσει: την ψυχική ένταση, το ανθρώπινο πάθος, την ειλικρίνεια, την αμεσότητα και τη μυστική και συμβολική έκφραση.

Read the rest of this entry »





– Aesthetic Experience

11 11 2012

(σκέψεις για τη φύση και τη λειτουργία της αισθητικής εμπειρίας)

Is aesthetic experience a result of the aesthetic attitude of the observer or of the qualities of the work of art?

Much has been said and written on the appropriate way of experiencing a work of art, a way traditionally considered as distinguishable from that of other kinds of experiences, described as an aesthetic experience. Different emphasis has at times been placed on whether the aesthetic experience can result from a range of qualities of the object experienced (Bell’s significant form, Sibley’s grace, unity, gaudiness etc.), or from a certain attitude on the part of the observer or beholder, described as aesthetic attitude1.

The idea of an aesthetic attitude, requiring both an involvement and a detachment from the perceived object can be traced back to Aristotle’s στάσις, or Aquinas’s aesthetic contemplation, but it was Kant who carefully and systematically analysed the concept of disinterestedness as central in aesthetic appreciation. Kant’s idea of disinterestedness was thought of as a kind of impartiality, as the absence of the kind of interest that relates to one’s own advantage or disadvantage. In Schopenhauer’s notion of the loss of will, one loses awareness of the self and becomes purely contemplative. Despite their fundamental differences in the nature of aesthetic experience2, Kant’s disinterestedness and Schopenhauer’s will-lessness do share a common ground as far as the aesthetic experience is concerned..

Bullough’s view of  ‘psychical distance’ is grounded in a similar suggestion that aesthetic attitude is a necessary condition of aesthetic experience. It does not follow, however, Kant’s analytical description of the free play of imagination and understanding. Nor does it follow Schopenhauer’s metaphysical interpretation of the intellect freeing itself from the demands of the will. It is rather founded on a psychological basis and presented to us with suggestive examples that try to encompass the variety of aesthetic experience and to define it in terms of the psychical distance.

Read the rest of this entry »





– Do we need to know what the creator of the work intended?

10 11 2012

Do we need to know, when interpreting a work of art, what the creator of the work intended?

Last week I gave a lecture on Art History to primary school teachers. During the discussion that followed a lady said: “What you’ve been telling us is fascinating, but I was wondering, do I have to know all this in order to enjoy a work of art? And what if I don’t have someone around to explain, will I still be able to understand what it means and enjoy it?” We discussed it further on and as I was leaving, there came another lady who asked me privately and somehow secretly: “I am going to see the Miro exhibition on the island of Andros this weekend. What do I have to read before going?”

I was reading the Intentional Fallacy at the time and I kept thinking that I may be doing something wrong, by referring so extensively to external evidence when interpreting a work of art. I couldn’t help referring to Gauguin’s life and travels so as to explain that it was a kind of a quest for primitive values that led him to his intention to abandon three-dimensional representation and not lack of competence.

My discipline, of course, is Art History not Philosophy and a certain number of external references are legitimate and unavoidable since I use a combination of two kinds of enquiry, the critical and the biographical. But even so, in the light of our discussion, there were many questions raised: Do we need to know about the artist and his life in order to appreciate a work of art? Does this kind of knowledge enhance or impoverish our aesthetic experience. Is what I understand that a work means, the same as what the author intended it to mean? Does it make any difference if it is not? And so on and so forth.

Read the rest of this entry »





– Αυθεντικό ή Πλαστό

2 11 2012

Piero della Francesca "Madonna del Parto" (c. 1460)Τι συμβαίνει σε ένα έργο τέχνης αν αυτό αποκοπεί από τον τόπο του ή αν αλλάξει ή καταργηθεί ο σκοπός για τον οποίο δημιουργήθηκε. Πόσο διατηρεί το νόημά του ένα τέτοιο έργο ή ένα αντίγραφό του, όσο πιστό κι αν είναι. Ερωτήματα που πάντα απασχόλησαν τον κόσμο της τέχνης, και στα οποία έχουν δοθεί πολλές απαντήσεις φιλοσοφικής, θρησκευτικής, καλλιτεχνικής, ακόμα κι εμπορικής φύσεως. Αντιγράφω παρακάτω ένα μικρό απόσπασμα από ένα βιβλίο που εκδόθηκε πρόσφατα, του οποίου ο συγγραφέας φαίνεται ότι βασανίζεται και αυτός από τα ίδια ερωτήματα. Αφορμή για την ανάρτηση αυτή μου δόθηκε από ένα σχόλιο αναγνώστριας στο μπλογκ.

(Πρόκειται για το βιβλίο “Χειμώνας στον Πολιτισμό” του Jean Clair, σε μετάφραση Τ. Δημητρούλια, εκδόσεις Μικρή Άρκτος, 2012, το οποίο συνιστώ ανεπιφύλακτα σε κάθε έναν που ενδιαφέρεται για την τέχνη)

Το Μοντέρκι είναι ένα ορεινό χωριουδάκι ψηλά στην Τοσκάνη, σχετικά κοντά στο Αρέτσο. Στα ριζά του, μακριά από το χωριό, βρίσκεται το κοιμητήριο και μπροστά του ένα εκκλησάκι. Σε έναν τοίχο του εκκλησίας, έβλεπε κανείς παλιότερα τη νωπογραφία του Πιέρο ντέλλα Φραντσέσκα, την καλούμενη La Madonna del Parto, Εγκυμονούσα Παναγία. Δείχνει την Παναγία όρθια, γερή σαν χωριάτισσα και μεγαλόπρεπη, να παραμερίζει λιγάκι με το ένα δάχτυλο του δεξιού χεριού της την πτυχή στο μακρύ γαλάζιο της φόρεμα, φουσκωμένο από το σώμα του παιδιού και ήδη ανοιγμένο σαν ώριμο ρόδι.

Read the rest of this entry »





– Από την Ύστερη Αρχαιότητα στην Χριστιανική Εποχή

20 10 2012

Andrei Rublev, The Saviour, c. 1410 (Tretyakov Gallery, Moscow)Γράφω σήμερα ένα μικρό σημείωμα που νομίζω ότι θα δώσει μία χρονικά και ιστορικά ευρύτερη προοπτική στην ανάγνωση του πρόσφατου κειμένου για τον Μανιερισμό. Σε εκείνο το κείμενο είπαμε ότι ο άνθρωπος κάποια στιγμή αρχίζει να αποκτά εμπιστοσύνη στον εαυτό του και στις δυνάμεις του, και από τον Μεσαίωνα πορεύεται προς την Αναγέννηση. Πρόκειται για μία τεράστια στροφή για την ανθρώπινη αυτοσυνειδησία, που εκφράστηκε αναλόγως και στην τέχνη. Το προηγούμενο αντίστοιχο σημείο καμπής — χίλια χρόνια πριν — ήταν η μετάβαση από την ύστερη αρχαιότητα προς την εποχή του Χριστιανισμού, που και αυτή συνδυάστηκε και εκφράστηκε με την τέχνη.

Read the rest of this entry »





– Μανιερισμός

18 10 2012

Όταν κατά καιρούς αναφέρομαι στον Μανιερισμό, δέχομαι συνήθως ερωτήσεις από πολλούς που δεν έχουν ξεκάθαρη εικόνα για το τι ακριβώς αντιπροσωπεύει ο Μανιερισμός, αλλά και το ιστορικό και καλλιτεχνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εκτυλίχθηκε, ίσως επειδή ο Μανιερισμός συμβαδίζει σε μεγάλο βαθμό (χρονικά) με την Αναγέννηση. Ελπίζω ότι πολλές απορίες θα απαντηθούν από το παρακάτω κείμενο. (Όποιος ενδιαφέρεται, μπορεί να βρει το ηχητικό απόσπασμα από την σχετική διάλεξή μου, χωρίς τις βελτιώσεις που έχουν γίνει για το παρόν κείμενο, στην σελίδα PODCAST).

Κατ’ αρχήν πρέπει να διευκρινιστεί ότι οι μανιεριστές ζωγράφοι είναι πολύ ικανοί ζωγράφοι. Μπορούν να δουλέψουν με άνεση ala maniera di Leonardo, ala maniera di Raffaello (εξ ου και μανιεριστές), αλλά δεν μπορούν να δώσουν στα έργα τους το βάθος και το περιεχόμενο των παλαιών ζωγράφων. Γιατί η εποχή που ζουν είναι μια εποχή στην οποία οι αξίες της Αναγέννησης έχουν κλονισθεί ανεπανόρθωτα, κι αυτό ακριβώς εκφράζει ο Μανιερισμός. Με αυτό, λοιπόν, το θέμα θα ασχοληθούμε στο κείμενο που ακολουθεί.

Read the rest of this entry »





– Γιάννης Κουνέλλης

17 09 2012

Μια μεγάλη λαμαρίνα καλύπτει το άνοιγμα της εσωτερικής πόρτας. Από μακριά μοιάζει με ανεικονικό έργο του Ρόθκο, του Νόλαντ ή του Σέρα. Από κοντά βλέπεις ότι η όμορφη διάχυση των τόνων του καφέ και του γκρίζου δεν είναι τίποτα άλλο παρά η ανάπτυξη της σκουριάς πάνω στη λαμαρίνα. Είναι, άραγε, ένα είδος οπτικοποίησης της σκληρότητας με μέσο το ατσάλι και τη λαμαρίνα ή μήπως ένα είδος αντιθετικής αναφοράς στην αφηρημένη ζωγραφική;

Στην αφηρημένη ζωγραφική, όμως δεν υπάρχει ο άνθρωπος ως ορατή παρουσία, ενώ εδώ μικρά, γύψινα θραύσματα από ανθρώπινα μέλη δημιουργούν μια οριζόντια ζώνη. Η ίδια η λαμαρίνα έχει τις ακριβείς διαστάσεις ενός διπλού κρεβατιού, μήπως είναι στ’ αλήθεια κρεβάτι; Το υλικό είναι σκληρό όμως… Σ’  ένα κρεβάτι αφήνεται κανείς να βυθιστεί στη μαλακή επιφάνεια και μαλακώνει η ένταση της ημέρας… Μαλακώνει άραγε;  Η γίνεται ακόμα πιο σκληρή, κάνει τον ύπνο ιδρωμένο και τον εαυτό μας κομμάτια και θραύσματα;

Read the rest of this entry »





– Ἠράσθην, ἐφίλουν, ἔτυχον, κατέπραξ’, ἀγαπῶμαι.

29 08 2012

Ένα υπέροχο ποιητικό δίστιχο ανωνύμου (ΑΔΕΣΠΟΤΟΝ)  από την Παλατινή Ανθολογία (V.51):

Ἠράσθην, ἐφίλουν, ἔτυχον, κατέπραξ’, ἀγαπῶμαι.
τίς δέ καί ἧς καί πῶς, ἡ θεός οἶδε μόνη.

(Συνάντησα, ερωτεύθηκα κι από αγάπη λειώνω – μα ποιός εγώ, με ποιά και πώς, η θεά γνωρίζει μόνο)

Το θυμήθηκα πάνω στη συζήτηση με μια παλιά μαθήτρια και φίλη για το αγγείο με τον φτερωτό φαλλό του Φιλωνίδη (ευχαριστώ για την αφορμή, Μαρία).

Πρόκειται για το πώμα μικρής αττικής ερυθρόμορφης πυξίδας που χρονολογείται το 430-420 π.Χ., έχει διάμετρο 4,5 εκατοστά και βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αθήνα.

Απεικονίζει όμορφα ενταγμένα στο κυκλικό σχήμα του αγγείου, έναν φτερωτό φαλλό σε στύση ανάμεσα σε τρία ηβικά τρίγωνα, έναν άντρα, δηλαδή, τον Φιλωνίδη ανάμεσα σε τρεις γυναίκες, την Ανεμώνη, την Αυλητρίδα και μια τρίτη που διατηρεί την ανωνυμία της…

Ο φτερωτός φαλλός ήταν σύμβολο γονιμότητας, είχε αποτροπαϊκό χαρακτήρα και απεικονίζεται σε αρκετές παραστάσεις. Συνήθως τον κρατούν εταίρες που είχαν κάθε λόγο να διατηρούν ένα σύμβολο προστασίας από το κακό μάτι…

Το όνομα ‘Αυλητρίς’ παραπέμπει πιθανόν σε συμποσιακό χαρακτήρα. Ο Γιώργος Καββαδίας αναφέρει ότι ο άνδρας της επιγραφής του αγγείου πιθανόν να ταυτίζεται με το Αθηναίο κωμικό Φιλωνίδη και η παράσταση να εικονογραφεί ένα φαλλικό λογοπαίγνιο ή κάποιο κωμικό σχόλιο. Άλλοι μελετητές θεωρούν ότι πρόκειται για μια παρωδία της κρίσης του Πάριδος.





– Theo Angelopoulos: A tribute

7 02 2012

Theo Angelopoulos left us some days ago, but it seems that only his physical presence has passed away. His films will always be here, continuing to reveal the inner dialectics of our existence. In Angelopoulos’ cinema, the landscapes of Greece join the neighbourhoods of the world and offer ground for universal symbolism, haunted by the presence of the people whose deeds and desires clash with the inevitable hopelessness of their fulfilment.

In an Angelopoulos’ film, the story evolves on the borderline, where presence and absence, need and desire, time and place, individual and collective, emotion and conscience, meet, collide and coexist in a silent or a melodic way. Its beauty and power come from the universality of these encounters.

Read the rest of this entry »





– ‘Ο Σκεπτόμενος/Το άγγιγμα’ Η νέα έκθεση της Ελένης Ζούνη

29 01 2012


Εγκαινιάστηκε την περασμένη Πέμπτη, στη Μέδουσα, η έκθεση με τη νέα δουλειά της Ελένης Ζούνη.
Πρόκειται για δυο ενότητες φαινομενικά χωριστές, αλλά ουσιαστικά αλληλένδετα δεμένες, καθώς το άγγιγμα πυροδοτεί αναπόφευκτα το στοχασμό για την ίδια την πράξη και ο στοχασμός με τη σειρά του ανατροφοδοτεί την ανάγκη για το άγγιγμα. Read the rest of this entry »





– design 53

23 06 2011

Στα παρασκήνια της φαντασμαγορίας του design

Το στυλ δεν κατοικεί πια στα προάστια και τα μεγαλοαστικά σαλόνια. Είναι η γλώσσα της καθημερινότητας, των λεωφόρων και των χώρων μας, του προσωπικού γούστου, του τρόπου που υπάρχουμε. Το στυλ καθοδηγεί τις επιλογές μας, ως lifestyle, άλλοτε όμως ανατρέπει τα καθιερωμένα, όταν γίνεται πρωτοποριακό και εξεγείρεται. Πάνω απ’ όλα, το στυλ επιννοείται και σχεδιάζεται. Κι αυτό είναι έργο των εφαρμοσμένων τεχνών και του design.

Δεν το συνειδητοποιούμε, αλλά το design είναι συνεχώς παρόν, κάθε στιγμή, όπου κι αν βρισκόμαστε, κι οι διαδρομές του καθορίζουν τις διαδρομές που ακολουθεί το δικό μας βλέμμα, τα βήματα και οι κινήσεις μας.

Αφίσες, διαφημίσεις, συσκευασίες, περιοδικά και εφημερίδες, σήματα και λογότυπα, websites και computer graphics, φωτογραφίες, προϊόντα, έπιπλα και gadgets, χώροι κατοικίας, εμπορικά κέντρα, βιτρίνες και εκθεσιακά περίπτερα, τηλεοπτικά και θεατρικά σκηνικά… Read the rest of this entry »





– Τα χέρια στην τέχνη (βίντεο)

26 05 2011

Ανέβασα σήμερα τέσσερα βίντεο που προέκυψαν από την διάλεξή μου με τίτλο “Τα χέρια στην Τέχνη” που δόθηκε στις 25 Μαΐου 2011. Το θέμα μου ήταν η απεικόνιση αλλά και οι συμβολισμοί των ανθρώπινων και θεϊκών χεριών σε όλη την διαδρομή της ιστορίας της τέχνης, από το 35.000 π.Χ. μέχρι τις ημέρες μας. Στα βίντεο που ανέβασα εστιάζω σε τέσσερα πολύ σημαντικά κεφάλαια της ιστορίας της τέχνης: Την γλυπτική και τις επιτύμβιες στήλες της Αρχαίας Ελλάδας, την Βυζαντινή και την Αναγεννησιακή τέχνη.

Για να τα δείτε, πηγαίνεται στην σελίδα ΒΙΝΤΕΟ.





– Δέκα εικαστικοί: Χρήστος Χαρίσης

23 12 2010

Χ. ΧαρίσηςΣτις εικόνες του Χρήστου Χαρίση το σώμα από φορέας νοήματος που σηματοδοτείται από την ένταση ανάμεσα στην παρουσία και την απουσία γίνεται τώρα ένα προσλαμβάνον αισθητήριο. Ένα μάτι που κυκλοφορεί στα αστικά τοπία καταγράφοντας με διαθλαστικές αυξομειώσεις τις εικόνες της καθημερινής εμπειρίας. Αγκιστρώνεται στο φευγαλέο ή το ασήμαντο και του προσδίδει ένα δονούμενο ειδικό βάρος που μετατρέπει την οπτική σε εμπειρία: Η λάμψη των φώτων, η θαμπάδα των μαλλιών, η υγρασία της βροχής ή το σκοτάδι τις νύχτας σταματούν για λίγο το χρόνο και βαθαίνουν το νόημά του. Γίνονται υποσχέσεις και ανασχέσεις, δυνατές παρουσίες και ηχηρές απουσίες, αναγκαίες χαρές και αναπόδραστες λύπες που συγκροτούν τις ψηφίδες μιας καθημερινής ημερολογιακής διαδρομής που από καταγραφή του ματιού γίνεται θαλπωρή της μνήμης.

***

Read the rest of this entry »





– Δέκα εικαστικοί: Νίκη Παπασπύρου

22 12 2010

Νίκη ΠαπασπύρουΟι φιγούρες της Νίκης Παπασπύρου ξεκινούν από μια εξπρεσιονιστική ανάγκη να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στο υποκειμενικό και το αντικειμενικό, χωρίς να καταφεύγουν στη βιαιότητα των εξπρεσιονιστικών κραυγών ή εκρήξεων. Η μορφή παραμένει δεσπόζουσα σε έναν κατακτημένο  προβολικό χώρο όπου η αμεσότητα της γραφής, η ένταση της ρευστής πινελιάς, οι εξάρσεις του γραφισμού συναντούν τις χρωματικές τονικότητες και τις ματιέρες των σωμάτων, των πραγμάτων και των χώρων και χωνεύουν το μέρος στο όλον πετυχαίνοντας ένα είδος γεφυρώματος, ένα αίσθημα κατακτημένης ολότητας. Ίσως για αυτό ο καραγκιοζοπαίχτης να απολαμβάνει τόσο πολύ τη συντροφιά της φιγούρας του, ίσως για αυτό η κολυμβήτρια να βυθίζεται τόσο ορμητικά χαρούμενη στην αγκαλιά της θάλασσας.

***

Read the rest of this entry »