– Ο καλλιτέχνης δεν γεννήθηκε για να ζήσει μια ευχάριστη ζωή

13 10 2015

Wassily KandinskyΗ ζωγραφική ως τέχνη δεν είναι μια ακαθόριστη προβολή στον χώρο, αλλά μια δύναμη τόσο ισχυρή και αποφασιστική που συμβάλλει στον εξευγενισμό την ψυχής. Είναι η γλώσσα που μιλά στην ψυχή.

Εάν ένας καλλιτέχνης δεν ακολουθήσει αυτόν τον δρόμο, θα υπάρξει ένα αγεφύρωτο χάσμα διότι καμιά άλλη δύναμη δεν μπορεί να αντικαταστήσει την τέχνη. Αναπόφευκτα, όσο η ανθρώπινη ψυχή δυναμώνει, τόσο αυξάνει και η ζωτικότητα της τέχνης, δεδομένου ότι η ψυχή και η τέχνη είναι ακατάλυτα συνδεδεμένες και η μία συμπληρώνει την άλλη. Κατά καιρούς, όταν η ψυχή πνίγεται και πιέζεται από υλιστικές αμφιβολίες και χαμηλές φιλοδοξίες, τότε ακούγεται η πλανεμένη άποψη πως η “καθαρή” τέχνη δεν έχει δοθεί στον άνθρωπο για ειδικούς σκοπούς, άλλα χωρίς σκοπό, πως η τέχνη υπάρχει μόνον για την τέχνη (l’art pour l’art). Έτσι, ο δεσμός μεταξύ τέχνης και ψυχής πέφτει σε κώμα. Γρήγορα όμως αποδίδεται δικαιοσύνη δεδομένου ότι ο καλλιτέχνης και ο θεατής (των οποίων ο δεσμός είναι καθαρά πνευματικός) παύουν να αλληλοκατανοούνται, και στρέφει ο θεατής την πλάτη στον καλλιτέχνη του οποίου θαυμάζονται η δεξιότητα και η εφευρετικότητα.

Σε μια τέτοια περίπτωση, ο καλλιτέχνης πρέπει να αλλάξει την θέση του και να αναγνωρίσει το καθήκον που έχει απέναντι στην τέχνη και απέναντι στον πνευματικό του εαυτό, και να πάψει να θεωρεί ότι είναι κύριος της κατάστασης, αλλά υπηρέτης ανώτερων σκοπών, και ότι τα καθήκοντά του είναι μεγάλα, ιερά και επακριβώς καθορισμένα. Οφείλει να αναπτύσσει και να διαμορφώνει την ψυχή του και να καταδύεται μέσα σε αυτήν.

Ο καλλιτέχνης πρέπει να έχει ένα μήνυμα να μεταδώσει. Δεν πρέπει να έχει ως στόχο να κατακτήσει την φόρμα, αλλά να προσαρμόσει την φόρμα στο εσωτερικό περιεχόμενο.

Ο καλλιτέχνης δεν γεννήθηκε για να ζήσει μια εύκολη κι ευχάριστη ζωή. Δεν έχει το δικαίωμα να ζει ανεύθυνα και να αποφεύγει κάθε επίπονη εργασία. Έχει αναλάβει την εκτέλεση ενός έργου που μπορεί να αποδειχθεί ο Σταυρός του. Όλες του οι πράξεις, τα συναισθήματα και οι συλλογισμοί αποτελούν την ανέγγιχτη αλλά στέρεη πρώτη ύλη από την οποία θα προέλθει το έργο του. Γι’ αυτό, δεν είναι ελεύθερος στη ζωή άλλα μόνο στην τέχνη.

Εάν ο καλλιτέχνης είναι ιερέας του “ωραίου”, τότε οφείλει να αναζητεί αυτό το ωραίο ακολουθώντας την ίδια βασική αρχή της εσωτερικής ανάγκης, που είδαμε και αλλού. Αυτό το “ωραίο” μπορεί να μετρηθεί μόνον με βάση το μεγαλείο αυτής της εσωτερικής ανάγκης.

(Απόσπασμα από το βιβλίο “On the Spititual in Art” του Wassily Kandinsky, πρώτη αγγλική μετάφραση, Νέα Υόρκη, 1946, μετάφραση ΓΙΚ)





– Η τέχνη δεν σκέφτεται λογικά

30 09 2015

Andrey Tarkovsky, Sculpting in Time: Reflections on the CinemaΣτην επιστήμη, κατά την στιγμή της ανακάλυψης, η λογική αντικαθίσταται από την διαίσθηση. Στην τέχνη, όπως και στην θρησκεία, η διαίσθηση ισοδυναμεί με πεποίθηση, με πίστη — είναι κατάσταση του νου και όχι τρόπος σκέψης. Η επιστήμη είναι εμπειρική, ενώ η σύλληψη της εικόνας διέπεται από την δυναμική της αποκάλυψης. Πρόκειται για αιφνίδιες εκλάμψεις φώτισης, σαν να ξεκαθαρίζει η ματιά μας, όχι όμως προς τα επιμέρους, αλλά προς το όλον, το άπειρο, προς αυτό που δεν υπάγεται σε ενσυνείδητη σκέψη.

Η τέχνη δεν σκέφτεται λογικά ούτε διατυπώνει κάποια λογική συμπεριφοράς. Εκφράζει το δικό της αξίωμα πίστης. Αν στην επιστήμη είναι δυνατόν να τεκμηριώσει κανείς την αλήθεια των ισχυρισμών του και να τους αποδείξει λογικά στους αντιπάλους του, στην τέχνη είναι αδύνατο να πείσεις κάποιον ότι έχεις δίκιο αν οι εικόνες σου τον άφησαν αδιάφορο, αν δεν κατάφεραν να τον κερδίσουν δίνοντάς του μια νέα αλήθεια για τον κόσμο και τον άνθρωπο, αν, τέλος, όταν βρέθηκε αντιμέτωπος με το έργο, απλούστατα βαρέθηκε.

… Ο καλλιτέχνης μας φανερώνει τον κόσμο του και μας αναγκάζει είτε να αποδεχτούμε αυτόν τον κόσμο είτε να τον απορρίψουμε αν θεωρήσουμε ότι πρόκειται για κάτι άσχετο και μη πειστικό. Δημιουργώντας μία εικόνα, ο καλλιτέχνης θέτει σε δεύτερη μοίρα την δική του σκέψη, η οποία γίνεται ασήμαντη μπροστά στην συγκινησιακή ένταση της εικόνας του κόσμου που του εμφανίστηκε σαν αποκάλυψη. Στην περίπτωση κάποιου ατόμου πνευματικά δεκτικού, μπορούμε κάλλιστα να πούμε ότι οι εντυπώσεις που προκαλεί ένα έργο τέχνης είναι αντίστοιχες προς εκείνες που προκαλεί μία καθαρά θρησκευτική εμπειρία. Η τέχνη επιδρά κυρίως στην ψυχή, διαμορφώνοντας την πνευματική δομή της.

Ο ποιητής έχει την φαντασία και την ψυχολογία ενός παιδιού, διότι, όσο βαθυστόχαστες κι αν είναι οι ιδέες του για τον κόσμο, οι εντυπώσεις του είναι πάντοτε άμεσες.

… Ο ποιητής δεν χρησιμοποιεί “περιγραφές” του κόσμου — συμμετέχει στην δημιουργία του.

(Απόσπασμα από το βιβλίο “Σμιλεύοντας τον χρόνο” του Αντρέι Ταρκόφσκι, Εκδόσεις Νεφέλη, 1987)





– Βυθιστείτε στον εαυτό σας…

23 09 2015

Rainer Maria Rilke

…Αν η καθημερινότητα σας σάς φαίνεται φτωχή, μην την καταφρονήσετε. Καταφρονήστε τον εαυτό σας που δεν είναι αρκετά ποιητής και δεν μπορεί να ανακαλύψει τα πλούτη της. Για τον δημιουργό δεν υπάρχει φτώχια, ούτε φτωχοί κι αδιάφοροι τόποι. Και μέσα στην φυλακή ακόμα αν ήσαστε κλεισμένος και οι τοίχοι της δεν άφηναν τους ήχους του κόσμου να φτάσουν ως εσάς, δεν θα σας έμεναν ωστόσο αμόλευτα μέσα σας τα παιδικά σας χρόνια, αυτός ο ανεκτίμητος πλούτος, ο θησαυρός των αναμνήσεων; Γυρίστε κατά κει τον νου σας. Πασχίστε να ανασύρετε απ’ το βυθό αυτών των περασμένων τις βουλιαγμένες εντυπώσεις. Η προσωπικότητά σας θα δυναμωθεί, η μοναξιά σας δεν θα είναι πια άδεια, και θα σας γίνει ένα καταφύγιο ονείρου όπου κανένας θόρυβος απ’ έξω δεν θα φτάνει. Κι αν από τούτη την επιστροφή στον εαυτό σας, από τούτη την καταβύθιση στον δικό σας κόσμο, ξεπηδήσουν στίχοι, δεν θα σκεφτείτε να ρωτήσετε τους άλλους αν είναι καλοί στίχοι. Κι ούτε θα αποζητήσετε να ενδιαφερθούν τα περιοδικά γι’ αυτούς. Οι στίχοι σας δεν θα’ ναι για σας παρά ένα αγαπημένο φυσικό σας κτήμα, ένα κομμάτι κι ένας φθόγγος απ’ την ζωή σας. Ένα έργο τέχνης είναι άξιο μόνον αν ξεπηδάει από μιαν ανάγκη. Για να το κρίνεις πρέπει να δεις ποια είναι η πηγή του.

…Βυθιστείτε στον εαυτό σας, ψάξτε στα βάθη απ’ όπου πηγάζει η ζωή σας. Εκεί θα βρείτε την απάντηση στο ερώτημα αν πρέπει να δημιουργείτε. Ίσως βγει πως η Τέχνη σας καλεί. Τότε, αγκαλιάστε αυτή την μοίρα, κρατήστε την για πάντα πάνω σας μ’ όλο το βάρος και το μεγαλείο της, χωρίς ποτέ να αποζητήσετε καμιάν αμοιβή απ’ έξω. Γιατί ο δημιουργός πρέπει να είναι ολόκληρος ένας κόσμος για τον εαυτό του, να βρίσκει τα πάντα στον εαυτό του και στην Φύση που μαζί της είναι δεμένος.

(Απόσπασμα από τα “Γράμματα σε ένα νέο ποιητή” του Rainer Maria Rilke σε μετάφραση Μάριου Πλωρίτη, Εκδόσεις Ίκαρος, 1973 — το παραπάνω γράμμα γράφτηκε το 1903)





– Ο δρόμος προς την Επίδαυρο

17 09 2015

Ασκληπιείον Επιδαύρου… Ξυπνήσαμε νωρίς και πήραμε ένα αυτοκίνητο να μας πάει στην Επίδαυρο. Η μέρα άρχισε με μια υπέροχη γαλήνη. Ήταν η πρώτη μου πραγματική επαφή με την Πελοπόννησο. Και δεν ήταν μια απλή ματιά, αλλά ένα ολόκληρο θέαμα που άνοιγε πάνω απ’ ένα κόσμο ακόμα σιωπηλό, τέτοιο που ίσως κληρονομήσει μια μέρα η ανθρωπότητα, όταν πάψει να επιδίδεται σε σφαγές και εγκλήματα. Αναρωτιέμαι πώς συμβαίνει και κανένας ζωγράφος μέχρι σήμερα δεν μας έχει δώσει την μαγεία αυτού του ειδυλλιακού τοπίου. Μήπως είναι υπερβολικά ξένο προς το δράμα, μήπως είναι υπερβολικά ειδυλλιακό; Είναι μήπως το φως υπερβολικά αιθέριο για να συλληφθεί από τον χρωστήρα; Αυτό μόνο μπορώ να πω, κι ίσως αποθαρρύνω τον υπεραισιόδοξο καλλιτέχνη: δεν υπάρχει ίχνος ασχήμιας εδώ, είτε γραμμής, είτε χρώματος, είτε μορφής, χαρακτηριστικού ή εντύπωσης. Είναι απόλυτη τελειότητα, όπως η μουσική του Μότσαρτ. Πράγματι, τολμώ να πω πως εδώ κρύβεται περισσότερος Μότσαρτ παρά οπουδήποτε αλλού στον κόσμο. Είναι σαν τον δρόμο προς την δημιουργία. Σταματά κανείς την αναζήτηση. Μένει σιωπηλός, ακινητοποιημένος από την σιωπή μυστηριακών αρχών. Αν μπορούσε να μιλήσει κανείς, τα λόγια του θα γίνονταν μελωδία. Δεν υπάρχει τίποτα που να μπορείς να αδράξεις, να απομονώσεις ή να αποθησαυρίσεις: το μόνο που υπάρχει είναι η κατάρρευση των τειχών που κρατούν φυλακισμένο το πνεύμα. Το τοπίο δεν υποχωρεί, αλλά εγκαθίσταται στους ανοιχτούς τόπους της καρδιάς. Στριμώχνεται, συσσωρεύεται, καταλαμβάνει όλο τον χώρο. Παύεις πλέον να διασχίζεις κάτι – ονόμασε το Φύση αν θέλεις – αλλά συμμετέχεις στην κατατρόπωση των δυνάμεων της πλεονεξίας, της κακίας, της ζήλιας, του εγωισμού, του μίσους, της αδιαλλαξίας, της ματαιοδοξίας, της αλαζονείας, της σκληρότητας, της δολιότητας και τόσων άλλων. Είναι η ανατολή της πρώτης ημέρας της μεγάλης ειρήνης, της ειρήνης της καρδιάς, που έρχεται πριν την παράδοση. Δεν θα γνώριζα ποτέ το νόημα της ειρήνης αν δεν πήγαινα στην Επίδαυρο. Όπως όλοι, χρησιμοποιούσα σ’ όλη μου την ζωή αυτή την λέξη, χωρίς ποτέ να συνειδητοποιώ ότι χρησιμοποιούσα κάτι το πλαστό.

(Απόσπασμα από τον “Κολοσσό του Μαρουσιού” του Χένρυ Μίλλερ, Εκδόσεις Κάκτος 1981, όπου ο Χ. Μίλλερ διηγείται την πρώτη του επίσκεψη στην Επίδαυρο, το 1939, λίγο πριν από την έναρξη του πολέμου – εξ ου και η αντιπολεμική αγωνία που διακρίνεται)





– Αρχαίοι ελληνικοί μύθοι στην Τέχνη (βίντεο)

10 05 2015

Gian Lorenzo Bernini, “Apollo e Dafne” (1622–25)

Μύθοι, νοήματα, προσλήψεις και απεικονίσεις.

Από την πρώτη διάλεξη της 6 Μαΐου 2015 του κύκλου με τίτλο “Αρχαίοι ελληνικοί μύθοι και διαχρονικές απεικονίσεις τους στην τέχνη” που πραγματοποιείται τον Μάιο 2015 στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, διάλεξα μερικά εκτενή αποσπάσματα σε βίντεο που νομίζω ότι βοηθούν στην κατανόηση του θέματος που συζητούμε.

Για να δείτε τα βίντεο, πατήστε εδώ. Για περισσότερα βίντεο, πατήστε εδώ.

Για να διαβάσετε περισσότερα για τον κύκλο, πατήστε εδώ.





– Το δρασκέλισμα του αγνώστου (βίντεο)

4 03 2015

stele3

Με την ολοκλήρωση του κύκλου διαλέξεων “Το δρασκέλισμα του αγνώστου” που διοργανώθηκε στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης τον Φεβρουάριο 2015 με την ευκαιρία της έκθεσης “Επέκεινα“, ανέβασα ορισμένα αποσπάσματα σε βίντεο στα οποία ασχολούμαστε τόσο με την ταφική τέχνη γενικότερα όσο και με τα επιτύμβια ειδικότερα.

Τα βίντεο αυτού του κύκλου χωρίζονται σε δύο ενότητες:

(Το ηχητικό μέρος των διαλέξεων υπάρχει στην ενότητα Podcast: Οι διαλέξεις του ΜΚΤ)





– Caravaggio – Το φως

3 03 2015

Με αφορμή τα μαθήματα Ιστορίας της Τέχνης που πραγματοποιώ στη Γκαλερί Μαρνέρη, δημοσιεύω μια μικρή αναφορά στον τρόπο που λειτουργεί το φως στα έργα του Caravaggio και στην ομώνυμη ταινία του Derek Jarman, θέματα με τα οποία θα ασχοληθούμε μεταξύ άλλων στη συνάντηση της ερχόμενης Πέμπτης 5 Μαρτίου.

car 5

Στο έργο του Λομβαρδού ζωγράφου το φως παίζει κυρίαρχο ρόλο στο πλάσιμο των μορφών και των αντικείμενων, στη συγκρότηση της ατμόσφαιρας του χώρου και στην ανάδειξη της δραματικότητας των επεισοδίων. Εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων οι σκηνές λαμβάνουν χώρα σε υποφωτισμένους εσωτερικούς χώρους, μακριά από το φως της ημέρας, χώρους που δημιουργούν την αίσθηση κλειστού καταφυγίου. Ακραία συναισθήματα ενοικούν σε αυτούς τους χώρους: μοναξιά, περισυλλογή και προσδοκία, αλλά και έκπληξη, δραματική εξέλιξη και απροσδόκητη ανατροπή (εικ. 3-4).

car 4

Read the rest of this entry »