– Το “Δια-αισθητικό” του Jean Baudrillard

23 11 2008

Punto Final, 1997, φωτογραφία του Jean Baudrillard

Έτυχε να δω και να ακούσω ορισμένα πράγματα τον τελευταίο καιρό πάνω στην τέχνη και γενικότερα στον πολιτισμό που με έκαναν να αισθανθώ πόσο διαχρονική αξία συνεχίζει να έχει και σήμερα — σχεδόν 20 χρόνια μετά — το δοκίμιο του Jean Baudrillard πάνω στην “trans-esthétique” (το “δια-αισθητικό” όπως αποδόθηκε στην Ελληνική μετάφραση). Ο πρόσφατα χαμένος Γάλλος φιλόσοφος, κοινωνιολόγος, κοινωνικός σχολιαστής και φωτογράφος, Jean Baudrillard, πάντοτε τάραζε τα νερά με τις σκέψεις του και τις απόψεις του. Δεν δίσταζε να μιλάει για τον “εκχυδαϊσμό της τέχνης και την αισθητικοποίηση του χυδαίου” (banalisation de l’art et l’esthétisation de la banalité) καθώς και για μία τέχνη που έχει ξεπεράσει τα τελικά όριά της (un art hypertélique, passé au-delà de ses finalités). Αντιγράφω παρακάτω ένα απόσπασμα, αλλά συνιστώ ανεπιφύλακτα να διαβάσετε ολόκληρο το δοκίμιο (και το βιβλίο).

 

«Παράξενη όψη εμφανίζει ο καλλιτεχνικός κόσμος. Θα ‘λεγε κανείς πώς υπάρχει μια στάση [με την ιατρική έννοια του όρου] στην τέχνη και την έμπνευση. Λες και αυτό που αναπτύχθηκε υπέροχα επί κάποιους αιώνες ξαφνικά ακινητοποιήθηκε, παρέλυσε μπροστά στην ίδια την εικόνα του και τον ίδιο τον πλούτο του. Πίσω απ’ όλη τη σπασμωδική κίνηση της σύγχρονης τέχνης υπάρχει ένα είδος αδράνειας, ένα πράγμα που δεν καταφέρνει πια να ξεπεράσει τον εαυτό του και γυρίζει γύρω-γύρω από τον εαυτό του με όλο και ταχύτερη επανεμφάνιση. Στάση, σε ό,τι αφορά τη ζωντανή μορφή της τέχνης και την ίδια στιγμή εξάπλωση, θυελλώδης υπερθεματισμός, άπειρες παραλλαγές σε ό,τι αφορά τις προγενέστερες μορφές (πρόκειται για την κινούμενη καθεαυτήν ζωή των νεκρών πραγμάτων). Κι όλα αυτά είναι απολύτως λογικά: έχει όπου υπάρχει στάση υπάρχει και μετάσταση. Εκεί όπου παύει να οργανώνεται μια ζωντανή μορφή, εκεί όπου παύει να λειτουργεί ένας κανόνας του γενετικού παιχνιδιού (περίπτωση καρκίνου), τα κύτταρα αρχίζουν να πολλαπλασιάζονται ατάκτως. Κατά βάθος, μέσα στη σημερινή αταξία της τέχνης μπορούμε να διαβάσουμε μια ρήξη στο μυστικό κώδικα της αισθητικής, όπως στην περίπτωση κάποιων βιολογικών αταξιών μπορούμε να διαβάσουμε μια ρήξη στο γενετικό κώδικα.

Μέσω της απελευθέρωσης των μορφών, των γραμμών, των χρωμάτων και των αισθητικών αντιλήψεων, μέσω της μίξης όλων των μορφών κουλτούρας και όλων των στυλ, η κοινωνία μας παρήγαγε μια γενική αισθητικοποίηση, μια προαγωγή όλων των μορφών κουλτούρας αλλά και αντικουλτούρας, μια επώμιση όλων των πρότυπων παράστασης αλλά και αντι-παράστασης. Αν η τέχνη ήταν κατά βάθος μια ουτοπία, δηλαδή κάτι που ξεφεύγει από κάθε πραγματοποίηση, σήμερα η ουτοπία αυτή έχει πραγματοποιηθεί πλήρως: χάρη στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, την πληροφορική, το βίντεο, ο καθένας έχει γίνει δυνάμει δημιουργικός. Ακόμη και η αντιτέχνη, η ριζοσπαστικότερη από τις καλλιτεχνικές ουτοπίες, πραγματοποιήθηκε κι αυτή από τη στιγμή που ο Ντυσάμπ εγκατέστησε την μπουκαλοθήκη του και ο Άντι Γουόρχολ επιθύμησε να γίνει μηχανή. Έτσι όλο το βιομηχανικό μηχαναριό του κόσμου βρέθηκε αισθητικοποιημένο, όλη η ασημαντότητα του κόσμου βρέθηκε μεταμορφωμένη από την αισθητική.

Λένε πως το μεγάλο εγχείρημα της Δύσης συνίσταται στο ότι υπήγαγε όλο τον κόσμο στο κράτος του εμπορίου, στο ότι παρέδωσε όλα τα πράγματα στη μοίρα του εμπορεύματος. Και όμως, το μέγα επίτευγμα της Δύσης είναι μάλλον η αισθητικοποίηση του κόσμου, η κοσμοπολίτικη σκηνοθεσία του, η εικονοθέτησή του, η σημειολογική οργάνωση του. Αυτό που παρακολουθούμε, πέρα από εμπορευματικούς υλισμούς, είναι μια σημειουργία παντός πράγματος μέσω της διαφήμισης, των μέσων και των εικόνων. Ακόμη και το πιο περιθωριακό πράγμα, το πιο κοινότοπο και το πιο άσεμνο αισθητικοποιείται, κουλτουροποιείται, μουσειοποιείται. Όλα λέγονται, όλα εκφράζονται, όλα αποκτούν ισχύ ή τρόπους σημείου. Το σύστημα λειτουργεί βασιζόμενο όχι τόσο στην υπεραξία του εμπορεύματος όσο στην αισθητική υπεραξία του σημείου.

Γίνεται λόγος για καταστροφή και αφυλοποίηση της τέχνης και αναφέρονται τα παραδείγματα της μινιμαλιστικής τέχνης, της εννοιολογικής τέχνης, της εφήμερης τέχνης, της αντιτέχνης, μια ολόκληρη αισθητική, δηλαδή, της διαφάνειας, της εξαφάνισης και της απενσάρκωσης. Στην πραγματικότητα όμως η αισθητική είναι αυτή που υλοποιείται παντού υπό μορφή λειτουργική. Γι’ αυτό άλλωστε εξαναγκάστηκε η τέχνη να γίνει ελάχιστη, να παίξει την ίδια της την εξαφάνιση. Το κάνει εδώ και έναν αιώνα και με όλους τους κανόνες του παιχνιδιού. Επιχειρεί, όπως όλες οι μορφές που εξαφανίζονται, να αναδιπλασιαστεί μέσα στην προσομοίωση, σε λίγο καιρό όμως θα σβήσει εντελώς παραχωρώντας τη θέση της στο γιγαντιαίο τεχνητό μουσείο και στην αποχαλινωμένη διαφήμιση.»

 

Από το δοκίμιο με τίτλο “Δια-αισθητικό” που συμπεριλαμβάνεται στο βιβλίο “Η Διαφάνεια του Κακού: Δοκίμιο πάνω στα ακραία φαινόμενα”, που κυκλοφορεί στα Ελληνικά από τις εκδόσεις Εξάντας-Νήματα (μετάφραση Ζήση Σαρίκα), 1996.

Advertisements

Actions

Information

3 responses

18 02 2009
- Christine Stratigopoulou

Παντελή γειά σου, είμαι η Χριστίνα. Πολύ χάρηκα που διάβασα το άνωθεν σχόλιο γιατί συμπτωματικά και ο Βέλτσος, αυτά έλεγε σήμερα για τον Μπωντριγιάρ.
Θα έρθω μια μέρα να σε ακούσω. Γιατί πάντα οι δικές σου διαλέξεις, όπως και ο χώρος εκεί, είναι για μένα ανάταση.
Φιλιά στο γιο σου, Χ

—————-
Αγαπητή Χριστίνα: Ίσως στην αρχή λίγο δυσνόητος για τον αναγνώστη, αλλά πάντα εύστοχος και διεισδυτικός ο Μπωντριγιάρ. Ήμουν βέβαιος ότι εσύ θα είσαι εξοικειωμένη με την σκέψη του. Χαίρομαι πολύ που βρίσκεις τις διαλέξεις μου ενδιαφέρουσες. Παίρνω δύναμη από τέτοια μηνύματα!
Π.Τ.

11 03 2009
Christine Stratigopoulou

Αγαπητέ Παντελή, παντα ξαναδιαβάζω όλα όσα μας δίδαξες και με πολύ κατατοπιστικό τρόπο ήθελες να μάθουμε. Άλλοτε, σαν την γυναίκα στο “μίλα της” του Αλμοδόβαρ, και άλλοτε σαν το ξέσπασμα της άνοιξης που θα ξυπνήσει την ωραία κοιμωμένη, νοιώθω πως έχεις κάτι καινούργιο και φρέσκο να αφυπνήσει την ζωή μας. Να είσαι καλά.
Φιλιά στο παιδί, Χ

——————–
Αγαπητή Χριστίνα: Τα λόγια σου μου δίνουν θάρρος. Δεν σου κρύβω ότι υπάρχουν στιγμές που κοιτάζω γύρω και διερωτώμαι αν όλα αυτά που λέμε ισχύουν σε ένα τέτοιο κόσμο που βιώνουμε. Και όμως, στην Τέχνη πάντα μπορείς να βρεις αυτό το “καινούργιο και φρέσκο που θα αφυπνίσει την ζωή μας” όπως λες.
Π.Τ.

12 03 2009
Christine Stratigopoulou

Αγαπητέ Παντελή, Όλα αυτά που συνδυάζεις με τα μουσικά και τα καλλιτεχνικά εκθέματα είναι φανοί στο σκοτάδι και στη λήθη, ενός κόσμου που είναι ανίκανος να διεισδύσει, αντίθετα από σένα, στις πλευρές τις “ακριβές” της ζωής. Είναι το “μη αναπαριστώμενο”, το “διαφεύγον”, που έλεγε και ο Βέλτσος. Είναι όλα αυτά που δεν μπορούμε πάντα να καταγράψουμε ως αμφισβητίες ενός τετριμμένου οράματος και τον ανασχεδιασμό του σε μια νέα βάση. Προς το παρόν, καθηλωμένοι, μα με σένα οδηγό πάντα, θα βοηθάμε τον εαυτό μας, ώστε να αντιμετωπίζουμε τα φαντάσματα της οικουμένης.
Φιλιά στο παιδί. Χ

——————–
Αγαπητή Χριστίνα: Αν έστω κι ένα μέρος όσων γράφεις για μένα ισχύει, τότε θεωρώ τον εαυτό μου πολύ πετυχημένο. Και πάλι σ’ ευχαριστώ.
Π.Τ.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s