– Ο εγκέφαλος και οι «απο-προσωπογραφίες» της Ντόρας Μανδηλάρη

24 09 2015

Ο εγκέφαλος και οι «από-προσωπογραφίες»

ή ENGEPHALITIS / ΕΓΚΕΦΑΛΙΤΙΣ

Ένα κείμενο για τα έργα της Ντόρας Μανδηλάρη με αφορμή την έκθεση τους τον Σεπτέμβριο του 2015

 CEREBRUM_1   CEREBRUM_2    CEREBRUM_3

      1. Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ

Ο εγκέφαλος είναι ένα όργανο ηλεκτροχημικής λειτουργίας με εκπληκτικές ικανότητες και δυνατότητες.

Εκεί εδράζονται βασικές και ανώτερες νοητικές λειτουργίες του ανθρώπου όπως η μνήμη, η νόηση, η μάθηση, η συμπεριφορά και η συνείδηση.

Ζυγίζει κατά μέσο όρο μόνο 1.360 γραμμάρια, αλλά οι αριθμοί και τα στοιχεία που συγκροτούν την κατασκευαστική δομή και λειτουργία του είναι πραγματικά εντυπωσιακοί. Αποτελείται μεταξύ άλλων από 13.000.000.000 κύτταρα τα πιο σημαντικά από τα οποία είναι οι νευρώνες.  Κάθε νευρώνας έχει περίπου 10.000 συνάψεις που αποτελούνται από νευρικές ίνες το μήκος των οποίων αθροιστικά, από έναν μόνο ανθρώπινο εγκέφαλο, φτάνει τον εκπληκτικό αριθμό των 160.000 χιλιομέτρων (4 φορές δηλαδή την περίμετρο της γης!).

Οι νευρώνες διαθέτουν δύο σημαντικές ιδιότητες, την αγωγιμότητα και την διεγερσιμότητα. Μεταδίδουν το ερέθισμα με την μορφή ηλεκτρικών παλμών. Σε κάθε νευρική ίνα άγονται περίπου 300 παλμοί ανά δευτερόλεπτο. Η μεταφορά της πληροφορίας γίνεται µε 1.280 χιλιόμετρα την ώρα στις κύριες νευρικές αρτηρίες.

Με όρους ψηφιακής τεχνολογίας, με την οποία είναι πιθανόν περισσότερο εξοικειωμένος ο μέσος άνθρωπος, η χωρητικότητα μιας ψηφιακής μνήμης που απαιτείται για την απεικόνιση του εγκεφάλου ενός ανθρώπου είναι περίπου 1,3 δισεκατομμύρια terabytes.

Όλα αυτά τα δεδομένα αποτελούν καταγεγραμμένα στοιχεία που είναι δύσκολα αντιληπτά από έναν μη ειδικό, αποκαλύπτουν ωστόσο τις τεράστιες δυνατότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου, από τις οποίες φαίνεται να αξιοποιείται ένα πολύ μικρό ποσοστό κι αυτό για να καλύψει κάποιες στοιχειώδεις καθημερινές ανάγκες όπως η αναζήτηση και η παρασκευή τροφής η κάλυψη της ανάγκης για ένδυση και στέγαση καθώς και κάποιες προσπάθειες για δημιουργία πλαισίων που παρέχουν ξεκούραση, απόλαυση ή διασκέδαση. Φαίνεται πάντως ότι οι δυνατότητες που διαθέτει αυτό το θαυμαστό όργανο μένουν σε πολύ μεγάλο βαθμό αναξιοποίητες.

wtenbogx_painting   785px-Petrus_Christus_-_Portrait_of_a_Young_Woman_-_Google_Art_Project  Full title: Portrait of a LadyArtist: Alesso BaldovinettiDate made: about 1465Source: http://www.nationalgalleryimages.co.uk/Contact: picture.library@nationalgallery.co.ukCopyright © The National Gallery, London   09e7250601cf6ce57b24d1c83c86d69c   Laura_Battiferri_by_Angelo_Bronzino

  1. ΟΙ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΕΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ  ΤΗΣ  ΤΕΧΝΗΣ

Οι προσωπογραφία ως είδος στην ιστορία της τέχνης φαίνεται να εμφανίζεται και να κυριαρχεί σε περιόδους όπου αναδύεται η έννοια του υποκειμένου και η συνείδηση της θέσης και του ρόλου του στο ιστορικό προσκήνιο. Μια τέτοια περίοδος στην Ευρώπη είναι ο 15ος αιώνας κατά τη διάρκεια του οποίου οι προσωπογραφίες πυκνώνουν σε αριθμό, ποικιλία και εύρος αναζητήσεων και μας δίνουν σε αυτόν και τους αιώνες που θα ακολουθήσουν εξαιρετικά έργα από τα χέρια μεγάλων μαστόρων της ζωγραφικής όπως, μεταξύ άλλων ο Jan van Eyck και ο Petrus Christus στη Φλάνδρα, ο Durer και ο Holbein στη Γερμανία, ο Ghirlandaio, ο Leonardo, ο Tiziano, ο Pontormo και ο Bronzino στην Ιταλία, ο Greco, ο Velasquez και αργότερα ο Goya στην Ισπανία, o Van Dyck, ο Rembrandt, ο Hals και οVermeer στην Ολλανδία. Οι καλλιτέχνες αυτοί συγκροτούν κατά κάποιο τρόπο την μεγάλη ευρωπαϊκή παράδοση της προσωπογραφίας στα πλαίσια της οποίας η ζωγραφική παρέχει τη δυνατότητα της απεικόνισης των χαρακτηριστικών του ατόμου που συγκροτούν την «αλήθεια» του. Αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να αφορούν στην αποτύπωση των ανατομικών ιδιαιτεροτήτων με τον πλέον πιστό τρόπο στην ορατή πραγματικότητα, αλλά μπορεί να περιλαμβάνουν και μια σειρά εικονολογικών αναφορών στη δραστηριότητα, το επάγγελμα, την ιδιότητα ή την κοινωνική θέση του απεικονιζομένου ατόμου. Μπορεί επίσης να εμπεριέχονται στοιχεία που σχετίζονται με συναισθήματα και επιθυμίες που μαζί με τα παραπάνω φαίνεται να αποδίδουν «το ανθρώπινο ον στην καθολικότητα του», όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Panofsky μιλώντας για τις προσωπογραφίες της πρώιμης Φλαμανδικής ζωγραφικής.

Οι προσωπογραφίες αυτές χαρακτηρίζονται από αξιοθαύμαστη δεξιοτεχνία στην απόδοση των χαρακτηριστικών, αλλά και των ενδυματολογικών λεπτομερειών που συγκροτούν την ατομική και κοινωνική ταυτότητα των απεικονιζόμενων, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για άτομα εγνωσμένου κοινωνικού κύρους όπως η Ελεωνόρα του Τολέδο, η Laura Battiferri ή ο Bartolomeo Panciaticchi. Αριστοκράτες και αξιωματούχοι, ποιήτριες και πριγκίπισσες ντυμένοι όλοι στα μπροκάρ με χρυσά και ασημένια κεντήματα, με φουφούλες και στολίδια με δαντέλες και μεταξωτά πέπλα, εντυπωσιακά κολάρα και περίτεχνους κεφαλόδεσμους, στολισμένοι και ωραίοι μπροστά στα μάτια των ζωγράφων έτσι που με τις εξαιρετικές απεικονίσεις τους χαρίζουν ένα μικρό μερτικό στην αιωνιότητα.

IMG_9381_web2  IMG_9388_web

  1. ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΗΣ ΝΤΟΡΑΣ ΜΑΝΔΗΛΑΡΗ

Τα έργα της Ντόρας Μανδηλάρη έλκουν την καταγωγή τους και χρησιμοποιούν ως πλαίσιο αναφοράς τις προαναφερθείσες προσωπογραφίες. Το πλαίσιο αναφοράς είναι το σημείο εκκίνησης από το οποίο η Ντόρα αρχίζει να συγκροτεί τα επίπεδα αυτής της πολλαπλής ανα-δημιουργίας.

Αρχικά βυθίζει τις σιλουέτες των προσώπων και των σωμάτων σε σκοτεινό περιβάλλον αποδεσμεύοντας τες από τα συμφραζόμενα του χώρου και του χρόνου που κάποτε ανήκαν και επιτρέποντας τους να αιωρούνται στην αιωνιότητα σε έναν μη-χρόνο και σε έναν μη-χώρο ή έστω έναν χώρο μυστήριο και σκοτεινό, απαλλαγμένο πλήρως από τα πολιτιστικά του συμφραζόμενα.

Στη συνέχεια η ζωγραφική πράξη επικεντρώνεται με επιμέλεια στην απόδοση εκείνων των χαρακτηριστικών που  διαμορφώνουν την εικόνα και την προβολή της στο κοινωνικό σύμπαν της εποχής δημιουργίας. Η  έμφαση στον πλούτο, την κομψότητα και την εκζήτηση της υλικής τους παρουσίας τονίζουν ακόμα περισσότερο την κοινωνική θέση και επιφάνεια των προσώπων. Η Ντόρα αποδίδει με δεξιοτεχνία τις λεπτομέρειες των υφασμάτων, τα κεντήματα και τις δαντέλες, τους φραμπαλάδες στα πτυχωτά κολάρα, τους περίτεχνους κεφαλόδεσμους και τα επίθετα μανίκια. Παρασύρεται, όπως όλοι μας από την γοητεία της συνθετικής διευθέτησης, υφαίνει σιγά και επίμονα το συνθετικό ανάπτυγμα του χρώματος πάνω στην επιφάνεια.

Φτάνοντας στα οργανικά μέρη, το σώμα, το κεφάλι, τα χέρια η ζωντάνια της απεικόνισης υποχωρεί. Η σάρκα αντικαθίσταται από σκοτεινά, γραμμικά αποδοσμένα κρανία, σύμβολα της ματαιότητας των εγκοσμίων, memento mori, υπομνήσεις του αναπόδραστου τέλους. Τα χέρια αποδίδονται άδεια, κενά, σαν οι χειρονομίες που κάποτε συγκροτούσαν το βαθύτερο νόημα της παρουσίας αυτών των προσώπων να έμειναν μετέωρες σε ένα παγωμένο στιγμιότυπο του χρόνου.

Η αντίθεση ανάμεσα στη ζωντάνια και τον χρωματικό πλούτο με τα οποία αποδίδονται τα ενδύματα, οι φορεσιές και οι λεπτομέρειες τους είναι ακραία και καταλυτική. Σαν ηχητική αντιπαράθεση ανάμεσα στην πολύβουη θερμότητα των ήχων της ζωής και στην ψυχρή σιγή του θανάτου, σαν την αντιπαράθεση ανάμεσα στο πλήρες και το κενό, στην ύπαρξη και την ανυπαρξία.

Στο προσκήνιο αυτής της αντιπαράθεσης εμφανίζονται οι εγκέφαλοι. Δυσανάλογα μεγάλα τμήματα τους  αναπτύσσονται πάνω στα κρανία, δίπλα στα κολάρα, στα πρόσωπα, τους λαιμούς και τα μέτωπα. Γλιστρούν στις επιφάνειες, γεμίζουν τα κενά του χώρου, του χρόνου και της σύνθεσης. Σαν να προσπαθούν να αξιοποιήσουν τις δυνατότητες που έχουν ως όργανα και που φαίνεται να έμειναν αναξιοποίητες. Καταλαμβάνουν σημεία των αρχικών συνθέσεων αντικαθιστώντας τη σάρκα με τους νευρώνες, την ύλη με την ενέργεια.

IMG_9391_web2   IMG_9377_web

Η Ντόρα σαν σύγχρονη Πηνελόπη υφαίνει και ξηλώνει. Παρωδεί τις ικανότητες και δυνατότητες του εγκεφάλου που παρέμειναν ανεκμετάλλευτες και δεν οδήγησαν πουθενά, παρά μόνο στην ενασχόληση με την κοινωνική προβολή και την έκφραση του υλικού πλούτου – ακόμα κι αν αυτός υποδηλώνει πνευματικές και ηθικές αναζητήσεις και στοχασμούς.

Κι αναρωτιέται:

Πόσα χιλιόμετρα μεταξωτής κλωστής συσπειρώνονται και υφαίνονται στα συνθετικά αναπτύγματα;

Πόσα χιλιόμετρα από εγκεφαλικούς νευρώνες μένουν αναξιοποίητα;

Τι μένει όταν ο άνθρωπος φεύγει;

Ποιες διεργασίες ακολουθεί το παιγνίδι της φύσης;

Ποιες διαδικασίες η ακολουθούν οι προσπάθειες των ανθρώπων;

IMG_9385_web3  IMG_9387_web2

Τα έργα της Ντόρας Μανδηλάρη διέπονται από την ταυτόχρονη συνύπαρξη της χαράς της ανακάλυψης και τη μελαγχολίας της διαπίστωσης. Εκ πρώτης όψεως η επιμονή στην απόδοση των υλικών λεπτομερειών της ενδυμασίας φαίνεται σαν έκφραση ματαιοδοξίας, ένα αγκίστρωμα στην υλική και εφήμερη γοητεία της ύλης που μάταια, αλλά με ιδιαιτέρως ελκυστικό τρόπο προσπαθεί να ξορκίσει την επίγνωση του αναπόφευκτου τέλους μέσω της γοητευτικής απεικόνισης του υλικού παρόντος .Εκτός από την παρωδία όμως,  χρησιμοποιεί με αξιοθαύμαστη αποτελεσματικότητα τα στοιχεία της παραπλάνησης, της αποπλάνησης και της περιπλάνησης.

Τα έργα χαρακτηρίζονται από το στοιχείο της παραπλάνησης καθώς υποσκάπτουν τις βεβαιότητες μας για όσα πιστεύουμε η γνωρίζουμε για τα απεικονιζόμενα πρόσωπα. Θα μπορούσαμε με αυτή την έννοια να τα ονομάσουμε από-προσωπογραφίες καθώς λειτουργούν αντίστροφα από τις ιστορικές  ζωγραφικές προσωπογραφίες που συγκροτούν βεβαιότητες για την κοινωνική εικόνα των προσώπων. Τα έργα της Ντόρας φαίνεται να υποσκάπτουν και να αμφισβητούν αυτές τις βεβαιότητες και να κυριαρχούνται από διαρκείς αμφισημίες στις αναφορές τους.

Χαρακτηρίζονται επίσης από το στοιχείο της αποπλάνησης καθώς αξιοποιούν την αισθητική στάση απέναντι στη ζωγραφική, με τον τρόπο που χρησιμοποιούν τα ίδια τα μέσα της τέχνης – τα χρώματα, τα σχήματα και τις συνθετικές διευθετήσεις τους – που προκαλούν στον θεατή ένα είδος αισθητικής εμπειρίας που τον συνεπαίρνει από τη στιγμή που θα ξεπεράσει την αρχική αμηχανία που προκύπτει από τη χρήση διαφορετικών τεχνικών, ποικίλων πεδίων αναφοράς και χρήσης στοιχείων από διαφορα genre.

Υπάρχει ένα σουρεαλιστικό στοιχείο στον τρόπο που απεικονίζεται το μη αναμενόμενο και στην τρόπο που αυτή η απεικόνιση γίνεται στη συνέχεια πεδίο στοχασμού και προβολής συναισθηματικών και ψυχικών καταστάσεων.

Τα έργα της Ντόρας χαρακτηρίζονται επίσης από το στοιχείο της περιπλάνησης, ένα είδος στοχαστικής στάσης – του δικού μας εγκεφάλου τώρα – απέναντι στα έργα, που μας οδηγεί να σκεφτούμε αξιοποιώντας τις συνάψεις των δικών μας νευρώνων αυτή τη φορά, τις εγγενείς αντιφάσεις της ύπαρξης μας και τις παλινδρομήσεις ανάμεσα στο δυνητικό, το επιθυμητό, το ευκταίο και το πραγματοποιηθέν, ανάμεσα στο νοητικό και το υλικό, τις παλινδρομήσεις και τις αντιφάσεις, με λίγα λόγια – και με πολλές εικόνες – της ίδιας μας της ζωής.

Παντελής Τσάβαλος

ιστορικός τέχνης

Σεπτέμβριος 2015

GetAttachment

Τα έργα της Ντόρας Μανδηλάρη θα παρουσιαστούν ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ στην ομαδική έκθεση με τίτλο ΕΝΑ ΟΝΕΙΡΟ ΚΑΙ ΜΙΑ ΝΥΧΤΑ μαζί με τα έργα του Αλέξανδρου Καρατζά και των παιδιών του Σχολείου.

ΣΤΟΣΧΟΛΕΙΟ, Προποντίδος 51, Αθήνα, σταθμός μετρό Σεπόλια ή Αττική.

Πέμπτη 24, Παρασκευή 25, Σάββατο 26, Κυριακή 27 Σεπτεμβρίου και Σάββατο 9 και Κυριακή 10 Οκτωβρίου. Ώρες 18:00-22:00 το απόγευμα.
Εγκαίνια, Πέμπτη 24 στις 18:00.
Για περισσότερες πληροφορίες, επισκεφτείτε την ιστοσελίδα του ΣΧΟΛΕΙΟΥ stosxoleio.gr και paidika.stosxoleio.gr


		
Advertisements

Actions

Information

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s