– Για την Αιγυπτιακή τέχνη

20 02 2009

img_0781-1Όσα έγραψα για την Συλλογή Αιγυπτιακών και Ανατολικών Αρχαιοτήτων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου καθώς και τα τέσσερα βίντεο που ανέβασα, φαίνεται ότι προκάλεσαν ενδιαφέρον και πολλοί μου ζήτησαν πληροφορίες για την Συλλογή. Γράφω, λοιπόν, τα παρακάτω για να βοηθήσω όσους θέλουν να την επισκεφτούν.

Όταν βλέπουμε την Αιγυπτιακή τέχνη, επειδή αφορά μια περίοδο χιλιάδων ετών, η οποία ωστόσο διατηρεί τα βασικά της χαρακτηριστικά τα οποία στηρίζονται σε μία σειρά από παραμέτρους, θα πρέπει να επικεντρώνουμε το ενδιαφέρον μας περισσότερο στον συσχετισμό αυτών των παραμέτρων με το γενικότερο κλίμα που ωθεί τους ανθρώπους να κάνουν τα συγκεκριμένα έργα τέχνης με τον συγκεκριμένο τρόπο, και όχι τόσο σε μορφολογική αισθητική ανάλυση του κάθε μεμονωμένου αντικειμένου. Στην περίπτωση της Αιγύπτου αυτό είναι πολύ βασικό. Να καταλάβουμε γιατί έκαναν αυτά τα πράγματα. Ποια ήταν η λειτουργία τους; Τι ώθησε τους ανθρώπους να κατασκευάσουν τις συγκεκριμένες μορφές;

Ένα βασικό πράγμα που πρέπει να γνωρίζει κάποιος πριν επισκεφθεί την έκθεση (οποιαδήποτε έκθεση για την Αρχαία Αίγυπτο), είναι ότι όλη η τέχνη των Αιγυπτίων βασίζεται στις θρησκευτικές τους αντιλήψεις. Όλα τα εκθέματα κατά τον ένα ή τον άλλο τρόπο είναι ταφικά αντικείμενα. Και βέβαια, καλό είναι για τον επισκέπτη να είναι κάπως εξοικειωμένος με τις δοξασίες και τις πεποιθήσεις των Αιγυπτίων για τις υποστάσεις του ανθρώπου. Ας πούμε μερικά πάνω στο θέμα.

Εμείς οι Έλληνες — και η Δύση γενικότερα — κατανοούμε ότι ο άνθρωπος έχει σώμα. Είναι το μόνο που μπορούμε να αντιληφθούμε με απόλυτη σαφήνεια διότι είναι το μόνο πράγμα που μπορούμε να το προσλάβουμε χειροπιαστά. Το πιάνουμε, το βλέπουμε, το μυρίζουμε, άρα υπάρχει.

Υπάρχουν όμως και άλλες δύο έννοιες στον δικό μας πολιτισμό: η ψυχή και το πνεύμα. Οι έννοιες αυτές είναι μάλλον ασαφείς, με την έννοια ότι αν ρωτήσουμε κάποιον άνθρωπο: “Τι ακριβώς είναι το πνεύμα, πού εδράζεται, σε τι συνίσταται;” δεν θα μπορέσει να δώσει σαφείς απαντήσεις. Το πνεύμα το συνδέουμε λίγο με την αντιληπτική ή την διανοητική ικανότητα του ανθρώπου, με το μυαλό — ή κάτι τέτοιο. Και η ψυχή επίσης είναι μια δύσκολη έννοια για μας, αν και την χρησιμοποιούμε πολύ στην καθημερινή γλώσσα σε πολλές και σύνθετες διατυπώσεις όπως “ψυχική κατάσταση”, “το έκανα με ψυχή”, “ψυχικά φορτισμένος”, “ψυχαναγκασμός” κλπ. Και πάλι, δεν μπορούμε με βεβαιότητα να πούμε τι ακριβώς είναι η ψυχή. Δεν το ξέρουμε και θεωρούμε ότι είναι περισσότερο μια εννοιολογική κατασκευή που μας βοηθά να μιλήσουμε για κάποια πράγματα που βρίσκονται πέραν των αισθητηριακά προσλαμβανόμενων αντιληπτών καταστάσεων, παρά οτιδήποτε άλλο.

Εν πάση περιπτώσει, λέγοντας “ψυχή”, ο μέσος άνθρωπος εννοεί κάτι που συνδέεται με την συναισθηματική κατάσταση του ανθρώπου, όταν λέει “πνεύμα” εννοεί κάτι που σχετίζεται με αντιληπτικούς μηχανισμούς, με διανόηση, με τον νου τέλος πάντων, κι όταν λέει “σώμα” εννοεί το υλικό σώμα αυτό καθεαυτό.

Οι Αιγύπτιοι πιστεύουν ότι ο άνθρωπος έχει οκτώ τέτοιες υποστάσεις, τις οποίες καταγράφουν και συγκεκριμενοποιούν. Ορισμένες από αυτές είναι κοντά στις δικές μας, όπως είναι το Μπα ή το Κα. Ορισμένες άλλες, όπως είναι το όνομα του ανθρώπου ή η καρδιά ή η σκιά (το είδωλο της ψυχής) του ανθρώπου για μας είναι δύσληπτες, διότι όταν εμείς λέμε καρδιά του ανθρώπου, εννοούμε ένα όργανο του σώματος και δεν το θεωρούμε ως υπόσταση, οπότε μας είναι δύσκολο να το καταλάβουμε. Αυτοί λοιπόν θεωρούν ότι η καρδιά του ανθρώπου είναι μια υπόσταση η οποία συνδέεται με την συναισθηματική και ηθική συμπεριφορά. Άλλη υπόσταση είναι επίσης το όνομα του ανθρώπου. Για μας το όνομα δεν είναι τίποτα άλλο παρά αυτό που μας έδωσαν στο μαιευτήριο, στο ληξιαρχείο ή στην εκκλησία, το όποίο μας καθόρισε, είναι δηλαδή μια γραφή, μια λέξη, ένα όνομα που σιγά-σιγά γίνεται βέβαια ταυτότητα, αλλά δεν είναι κάτι με το οποίο γεννιόμαστε. Είναι κάτι που μας δίνεται στην συνέχεια για λόγους θρησκευτικούς ή κοινωνικούς. Για τους Αιγυπτίους το όνομα είναι μια υπόσταση. Όταν θέλουν να τιμήσουν κάποιον γράφουν ή μνημονεύουν συνέχεια το όνομά του. Αυτό σε κάποιο εθιμοτυπικό, θρησκειολογικό πλαίσιο ισχύει και σε μας. Μνημονεύοντας ένα όνομα και αναφέροντάς το το διατηρείς στην ζωή. Για παράδειγμα, οι άνθρωποι που έχουν ακόμα μια υπόσταση για μας, αυτοί δηλαδή που έχουν μείνει στο συλλογικό μας υποσυνείδητο, ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Περικλής, ο Αμένοφις, η Κλεοπάτρα είναι αυτοί των οποίων τα ονόματα έμειναν στην αιωνιότητα. Τα μνημονεύουμε στα βιβλία, τα αναφέρουμε στην Ιστορία, στην Φιλοσοφία, παντού. Εκατομμύρια, δισεκατομμύρια άλλων ανθρώπων που το όνομά τους δεν μνημονεύεται πια ή δεν είναι κάπου γραμμένο, είναι σαν να μην υπήρξαν ποτέ. Έτσι, μπορούμε λίγο να καταλάβουμε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το όνομα ως υπόσταση. Μπορούμε να το καταλάβουμε επίσης βλέποντας ένα ερωτευμένο παιδί να σκαλίζει το όνομα του αγαπημένου του προσώπου στον κορμό του δέντρου ή στο παγκάκι, διότι έτσι συγκροτείται μία υπόσταση μέσα από αυτή την σημειολογική σχέση. Βλέπουμε, λοιπόν, ότι κι εμείς κρατάμε κάτι από την ανάμνηση αυτής της προσέγγισης, έστω κι αν δεν πιστεύουμε πια σε αυτές τις οκτώ υποστάσεις.

Όλο αυτό το σκεπτικό στηρίζεται στην αλληλένδετη και ταυτόχρονη συνύπαρξη όλων αυτών των υποστάσεων. Με σημερινούς όρους θα λέγαμε ότι είναι μια πιο ολιστική αντίληψη του ανθρώπου. Οι περισσότερες από αυτές τις υποστάσεις είναι άυλες, δεν έχουν υλικό αντίκρισμα, ούτε το Μπα, ούτε το Κα, ούτε το Ακ, ούτε το Κέιβιτ, έχουν αντίκρισμα, (το Χετ έχει), αλλά επειδή αυτές οι άυλες υποστάσεις είναι αλληλένδετα δεμένες με τις υλικές — με το σώμα — πορεύονται στον δρόμο αυτό της αιωνιότητας μαζί. Όταν φθαρεί, ακυρωθεί ή εξαφανιστεί η υλική υπόσταση, η άμεση συνέπεια είναι να βυθίζεται σιγά-σιγά στην λήθη και την λησμονιά και η άλλη υπόταση, και ας είναι άυλη.

Αυτό είναι λίγο, σαν αυτό που εμείς αντιμετωπίζουμε σήμερα στον 20ο και 21ο αιώνα που μιλάμε πια για “ψυχοσωματικές διαταραχές”, δηλαδή για διαταραχές που δεν οφείλονται μόνο στην παρουσία μικροβίων ή ιών, αλλά οφείλονται και στην ψυχική ενέργεια με την οποία τις αντιμετωπίζουμε, ή στην στροφή που έχουμε κάνει στις εναλλακτικές θεραπείες και σε διάφορα τέτοια πράγματα. Οι Αιγύπτιοι, λοιπόν, επειδή είχαν μια τέτοια αντίληψη του ανθρώπου, ως μίας αλληλένδετης και πολλαπλής υπόστασης όπου τα άυλα και τα υλικά μέρη είναι τόσο δεμένα μεταξύ τους, πίστευαν ότι όλα πρέπει να διατηρούνται σε καθαρή και ζωντανή μορφή. Πίστευαν, δηλαδή, ότι αν διατηρηθεί το σώμα, τότε και οι άυλες υποστάσεις του ανθρώπου (το Κα και το Μπα) θα διατηρηθούν επίσης στην αιωνιότητα.

Προσοχή όμως: Να μη νομίσει κανείς ότι είχαν την αφέλεια να πιστεύουν ότι το ταριχευμένο σώμα θα σηκωθεί και ότι οι άυλες υποστάσεις θα ξαναζήσουν μέσα σε αυτό. Δεν ήσαν καθόλου αφελείς. Αντίθετα, όσο μελετάμε το ιστορικό τους πλαίσιο, τόσο καταλαβαίνουμε ότι είναι πιο προχωρημένο από το δικό μας και όχι πιο αφελές.

Ας μιλήσουμε λίγο για το Κα. Το Κα είναι κάτι σαν το διπλό του ανθρώπου, ο άλλος του εαυτός, η ψυχική του υπόσταση. Οι Αιγύπτιοι λοιπόν πάνε και κάνουν προσφορές. Ας φτιάξουμε λοιπόν μια φανταστική ιστορία για να δούμε πως το αντιλαμβάνονται. Αν ήμουν μικρό παιδί στην Αίγυπτο, θα μου έλεγε η μητέρα μου: “Πάρε αυτούς τους καρπούς, το ψωμί και το κρασί και πήγαινε βάλ’ τα στον τάφο του πατέρα σου”. Θα πήγαινα εγώ, θα τα απόθετα στον τάφο, αλλά μπορεί να έλεγα μέσα μου: “Τι να τα κάνει τώρα ο πατέρας μου, αφού δεν είναι πια εδώ, δεν του χρησιμεύουν σε τίποτα”. Μετά από μια εβδομάδα θα πήγαινα και θα έβλεπα ότι οι καρποί είχαν σαπίσει, το κρασί είχε ξινίσει, είχε ξεθυμάνει, το ψωμί είχε ξεραθεί. Αν ήμουν σημερινός άνθρωπος — με όλη την αμφισβήτηση που μας έχει κληρονομήσει ο ορθολογικός επιστημονικός τρόπος σκέψης — θα έλεγα από μέσα μου, κακοπροαίρετα και κακόβουλα: “Είδες, τα ‘λεγα εγώ, κανείς δεν ήρθε να τα πάρει, αφού ο άνθρωπος έχει πεθάνει”. Αν όμως διάβαζα το γεγονός λίγο καλύτερα και λίγο πιο σημειολογικά θα έλεγα: “Οι καρποί σάπισαν, το κρασί ξίνισε ή εξατμίστηκε, και το ψωμί ξεράθηκε. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι χάθηκε από μέσα τους η ζωτική τους ενέργεια, διότι την δέχθηκε το Κα”. Εξηγώ εδώ ότι τα Κάου (έτσι λέγανε τις προσφορές) προορίζονταν όχι για το Χετ (το σώμα) του νεκρού, που δεν θα μπορούσε πια να γευτεί τίποτα, αλλά για το Κα το οποίο είχε ανάγκη την ζωτική ενέργεια των ανθρώπων για να συνεχίσει να υπάρχει. Πήρε λοιπόν το Κα την ζωτική ενέργεια από τις προσφορές. Ο κακοπροαίρετος σημερινός άνθρωπος θα έλεγε: “Ανοησίες! Ποιες προσφορές δέχτηκε αφού όλα εδώ είναι” γιατί το εδώ το δικό μας είναι συνδεδεμένο με μια συγκεκριμένη επιστημονική προσέγγιση του τι σημαίνει υλική υπόσταση του κάθε προσδιορίσιμου αντικειμένου. Αντίθετα, ο Αιγύπτιος θα σκεπτόταν: “Το Κα δέχτηκε τις προσφορές, πήρε την ζωτική ενέργεια που του χρειαζόταν για να πορεύεται στην διαδρομή του”. Αν, μάλιστα, το δούμε με μια σημειολογική ερμηνεία πιο συναισθηματική, ένας τρόπος για να μειωθεί λίγο η αίσθηση απώλειας για το αγαπημένο πρόσωπο που έφυγε είναι ακριβώς αυτός: να πιστεύω ότι με κάποιο τρόπο συνεχίζω να νοιάζομαι για τον άνθρωπο.

Αντιλαμβάνεται κανείς ότι έχουμε μπροστά μας ένα πολύ σύνθετο πλέγμα το οποίο στοιχειοθετεί τις θρησκευτικές αντιλήψεις των Αιγυπτίων. Να μην ξεχνάμε λοιπόν ότι όλη η τέχνη της Αρχαίας Αιγύπτου βασίζεται πάνω σε αυτές τις θρησκευτικές αντιλήψεις.

***

Δείτε τέσσερα βίντεο από την επίσκεψή μου στην Συλλογή.

Advertisements

Actions

Information

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s